UCOZ Реклама
Качество и доступные цены на комнатные цветы на Flors.ru. . Представляем: сеть салонов мебели СИМВОЛ, лучшая мебель из Италии, России.

Фатих Урманче

Мећ ярым ел элек

("Казан утлары")  

 

            Европа халыклары эпосында џђм ђдђбиятында Атилла образы

           

Бу бљек тарихи шђхеснећ исеме тљрки-татар теллђрендђ Атилла, Европа теллђрендђ џђм тљрле энциклопедиялђрдђ Аттила дип языла. Атилла (?—453)—џуннарныћ хљкемдары, ханы, Евразиядђ яшђњче књп санлы герман џђм тљрки-татар халыклары эпосыныћ џђм язма ђдђбиятыныћ катлаулы, каршылыклы, нык кына мификлаштырылган серле-сихерле каџарманы. Моныћ конкрет сђбђбе Атилла чорындагы џђм аныћ турыдан-туры катнашы белђн оештырылган, дљньякњлђм ђџђмияткђ ия булган тарихи процесслар белђн аћлатыла: сњз IV—V гасырлардагы “халыкларныћ бљек књчеше”нећ дђвамы хакында бара. Ђнђ шундый зур тарихи вакыйгалар да, аларда турыдан-туры катнашкан зур тарихи шђхеслђр дђ, гадђттђ, соћыннан килгђн буыннар тарафыннан њтђ каршылыклы бђя ала. Ђ инде 434—453 елларда Атилла идарђ иткђн Кљнбатыш Џуннар дђњлђтенећ ђџђмияте турында ђлеге мђсьђлђне махсус љйрђнгђн профессор Ђ. Мљхђммђди њзенећ “Џуннар џђм Туран язмалары” (Казан, 2000) дигђн хезмђтендђ тњбђндђгечђ яза: “Кытай чиклђреннђн башлап Урта Азиягђ кадђр ќђелгђн борынгы Џун дђњлђте кебек њк, кљнбатыштагы Џуннар дђњлђте кљнчыгыш, кљнбатыш џђм башка љлкђлђргђ бњленгђн. Џуннарныћ њз чорлары љчен югары дђрђќђдђге њсешкђ ирешкђн, њзенчђлекле мђдђнияткђ ия булулары мђгълњм. Алар дђњлђт эшлђрендђ кытай йђ латин алфавитыннан тњгел, ђ њз ђлифбаларыннан файдаланганнар, ягъни язма цивилизацияле халык булганнар”.

            Хђрби, икътисади џђм мђдђни яктан югары дђрђќђдђ торып, Евразиянећ тљп территориялђрен билђгђн Кљнчыгыш, соћрак Кљнбатыш џун дђњлђте Европа халыклары язмышында, бигрђк тђ Атилла чорында, дљньякњлђм, глобаль њзгђрешлђргђ китерђ. Аларныћ барысы да бу процессларда катнашырга мђќбњр булган барлык халыклар љчен дђ џичшиксез ућай књренеш булган дип раслау дљреслеккђ туры килеп бетмђс иде. Чљнки ђлеге процесслар дђвамында берничђ йљз мећ кеше катнашындагы ифрат та зур, куркыныч сугыш-орышлар була, шактый књп халык кырыла. Ике дистђ ел буена ђнђ шул вакыйгаларныћ њзђгендђ Атилла тора, хђтта аларныћ тљп љлешен ул њзе оештыра. Кем љчендер ђлеге сугышлар ућай нђтиќђлђр бирсђ, икенче берђњлђр зур югалтуларга дучар була. Шуныћ белђн бђйле рђвештђ тарихи Атилланы бђялђњ дђ капма-каршы юнђлешлђрдђ бара: ике мећ ел буена Кљнчыгышны Кљнбатышка каршы кую дђвам итеп килђ. Ягъни, утрак тормышта яшђгђн Европа иллђре, янђсе, алдынгы цивилизацияле дђњлђтлђр; књчмђчелектђ гомер кичергђн Азия халыклары исђ—артта калган, хђтта кыргый варварлар. Дљнья тарихында зур роль уйнаган џуннарны џђм аларныћ данлыклы юлбашчысы Атилланы бђялђњдђ дђ ђлеге примитив тенденция беренче планга чыга. Цивилизациягђ шактый соћ ирешкђн, дљресрђге—кешелек дљньясыныћ барлык матди џђм рухи казанышларын Борынгы Шђрекътђн алган Европа њзен љйрђтњчелђрдђн, остазларыннан њч алырга тырыша џђм дљньякњлђм мђгълњм “индоевропеистика”, “европоцентризм” дип аталган ясалма, Ќиџан, Кешелек тарихыныћ књптђн ачыкланган мђгълњматларына турыдан-туры каршы торган теориялђр уйлап чыгара. Џун дђњлђтлђренђ џђм тарихи Атиллага бђя бирергђ алынганда, мђсьђлђнећ ђнђ шул ягын да истђн чыгарырга ярамый.

            Ф. А. Брокгауз џђм И. А. Ефрон энциклопедиясендђ Мундцук (Ђ. Мљхђммђди китабында—Менчук) улы дип аћлатылган Атилла агасы Ругилас њлгђч, 433 елда абыйсы Бледа (Белит) белђн бергђ џуннарныћ ић югары хљкемдары (ханы, хаканы?) дигђн исемгђ лаек булалар. VI гасыр тарихчысы Иорданныћ “О происхождении и деяниях гетов” дигђн китабында язылганча, Атилла 445 елда Бледаны њтереп, хакимиятне тулысынча њз кулына ала. Иорданныћ гот, герман халыклары идеологиясенђ нигезлђнгђн бу китабы—бик тђ тенденциоз ђсђр: ул тулысынча европоцентризм талђплђренђ ќавап бирђ. Шућа књрђ менђ шушы юнђлештђ фикер йљрткђн галимнђр Иордан сњзлђренећ џђркайсын объектив дип кабул итђлђр. Нђтиќђдђ, Атилла њзенећ туган абыйсын њтереп, тђхеткђ књтђрелђ дигђн сњзлђр рђсми тарихта, тљрле энциклопедиялђрдђ урын ала: чљнки ђлеге адым Атилланы џич тђ бизђми, ђ европоцентризм вђкиллђренђ шул гына кирђк тђ! Тик шундый хакыйкатьне дђ онытырга ярамый: кешелек тарихыннан бер дђ гљнаџсыз бљек шђхеслђрне гомумђн табып буламы икђн? Љстђвенђ ђлеге мђсьђлђне фђндђ бљтенлђй башкача аћлату да бар: профессор Ђ. Мљхђммђди югарыда књрсђтелгђн китабында тњбђндђгечђ яза: Белит (Бледа) њтерелгђн елларда “инде књптђн бу чорда хакимият тулысынча Атилла кулында булганга књрђ, Белит нинди дђ булса ќитди кљндђшлек хасил итђ алмаган”.

            Ђмма ничек кенђ булмасын, хакимиятне тулысынча њз кулына алгач, Атилла болай да зур дђњлђтнећ чиклђрен тагын да кићђйтњ чараларына керешђ џђм бу эшлђрне зур ућыш белђн алып бара. Моныћ сђбђплђре, барыннан да элек тарих кануннары белђн аћлатылса (колбилђњчелекнећ џђм шућа нигезлђнгђн Изге Рим империясенећ байлыктан череп таркалуы), икенчедђн, ул сђбђплђр Атилланыћ шђхси сыйфатлары белђн дђ нык бђйлђнгђн була. Атилланыћ тышкы кыяфђте бик тђ њзенчђлекле, бары тик хђрби кешелђргђ генђ хас сыйфатларга ия булган. Бу хакта Атиллага килгђн Византия илчелеге ђгъзаларыннан берсе Приск Панияле џђм, аћа таянып, Иордан язып калдырган. Ђнђ шул чыганаклар нигезендђ булса кирђк, танылган, татар тарихчысы Г. Гобђйдуллин да (1887—1938) њз фикерлђрен бђян кыла. “Тарихи сђхифђлђр ачылганда” (Казан, 1989) дип аталган китабында урын алган мђкалђлђрнећ берсендђ ул Атилла турында болай яза: “Џуннар Атилла исемле ханнары заманасында бик куђтлђнеп китеп, ул заманныћ ић куђтле булган Европадагы империялђрне дер селкеткђннђр. Хђзерге Франция, Германия, Италиянећ эчлђрендђ џун атларыныћ тоякларыннан књтђрелгђн тузан бик еш књренђдер иде. Истанбул, Рума кебек зур шђџђрлђрдђ торган императорлар Атилладан мђрхђмђт сорап ялварганнар, ђллђ никадђр акча, бњлђк биреп кенђ њзлђренећ ќирлђрен џуннардан котылдырып торганнар”.

            Тарихчы тарафыннан Атилланыћ тышкы кыяфђте ничек сурђтлђнње аерым бер игътибарга лаек: “Атилла кыска буйлы, кић ќилкђле, зур башлы, сирђк сакаллы, кечкенђ, эчкђ батып торган кыек, њткен књзле бер кеше булган. Аныћ књз карашы кешене куркыта, њзенђ буйсындыра, ић гайрђтле батыр кешелђр дђ аныћ књз каравыннан чыдый алмыйлар; аныћ сњзе, џђрбер хђрђкђте кешегђ зур тђэсир бирђ вђ куркыта, ул њзе ачуы килгђн кешелђренђ бик мђрхђмђтсез, яраткан џђм илгђ хезмђте тигђн кешелђргђ бик књп яхшылык кыладыр иде”. Сњз ућаеннан шуны да ђйтеп њтик: галимнећ бу сњзлђре гарђп тарихчысы ибне Гарђпшаџ тарафыннан Идегђйгђ карата ђйтелгђн сњзлђргђ бик якыннар. Ашау-эчњ џђм кием ягыннан, гомумђн, кљндђлек тормышта Атилла бик тђ тыйнак була. Њзе књчмђ тормышны яратса да, читтђн килгђн дђрђќђле кунакларны ул Венгриядђге башкаласында агачтан тљзелгђн махсус зиннђтле сарайда каршы ала торган була.

            Европада аныћ турында: “Ул—кыргый бер азиат”,—дигђн хђбђр таратырга тырышсалар да, Атилла белђн якыннанрак танышкач, бљтенлђй башка тђэсир кала торган булган: ул џђрвакыт њз-њзен бик тђ горур тота белгђн; њзенећ ил-халкы алдындагы сђяси дђрђќђсен, ќићелмђс, кљч-куђткђ ия илнећ хљкемдары булуын аћлап эш иткђн. Барысын да таћ калдырганы—ул њз халкы вђкиллђренђ генђ тњгел, хђтта явыз дошманнарына карата да џђрвакыт гаделлек књрсђткђн. Нђкъ ђнђ шућа књрђ Европа иллђренећ бик књп халыклары Атиллага њз иреклђре белђн буйсынганнар. Хђер, бу очракта сњз аныћ шђхси сыйфатлары турында гына бара дип булмый. Европа халыклары аны, беренчедђн, њзлђрен Рим империясе коллыгыннан азат итњче дип санасалар, икенчедђн џђм, моныћ капма-каршысы буларак, аларныћ—европалыларныћ сансыз књп гљнаџлары љчен њз аллалары (Господь Бог) тарафыннан ќибђрелгђн ќђза, бђла-каза дип кабул иткђннђр. Ђнђ шуларныћ барысы бергђ Атиллага искиткеч зур дђњлђт тљзњ мљмкинлеген бирђ. Ул тљзегђн дђњлђт-илне еш кына Халыклар союзы дип атыйлар. Ђлеге дђњлђт составына тњбђндђге халыклар керђ: тљньяк готлар (герман халыклары), гепидлар, тюринглылар, геруллар, хђзђрлђр џ. б. Атилла дђњлђтенећ башкаласы хђзерге Венгриянећ тљньяк-кљнчыгышында, Токай шђџђреннђн ерак булмаган бер ќирдђ урнаша. Европадагы сђясђтенећ башлангыч чорында Атилла Кљнчыгыш Рим империясен џђрвакыт зур хђвеф астында тота. Дунайдан кљньяктагы территория­лђрнећ барысы да Атиллага буйсындырылгач, Рим императоры аћа даими рђвештђ зур ясак тњлђп торырга мђќбњр була. Атилла гаскђре Мизия, Фракия, Иллирия иллђрен айкап чыга. 440 елда Атилла Кљнбатыш Рим империясе императоры Валентиниан III дђн сећлесе Гонорияне аћа хатынлыкка бирњен њтенђ. Император риза булмый. Ќитмђсђ римлылар кљнчыгыш готлар императоры Теодорих белђн њзара килешњ дђ тљзегђннђр икђн. Ђнђ шул хђллђр Атилланыћ ачуын чыгара. Нђтиќђдђ, ул 500000 кешедђн торган гаскђре белђн кљнбатышка юнђлђ, ут џђм кылыч белђн Германия аркылы Рейн елгасына кадђр њтђ; Неккара кушылдыгы тамагы янында Рейнны кичеп чыга, Трир, Мец, Аррас кебек књп калаларны утка тота. Атилла гаскђре Орлеан шђџђрен камап алгач, шђџђргђ ярдђмгђ Валентинианныћ яубашы Аэций белђн кљнчыгыш готлар патшасы Теодорих килеп ќитђ. Нђтиќђдђ, Атилла Орлеан каласын камап торудан баш тарта џђм њзенећ гаскђрен Труа шђџђреннђн ерак булмаган Каталаун тигезлегенђ ќыя. Нђкъ ђнђ шул Каталаун кырында 451 елныћ 15 июнендђ ђлегђ кадђр џичкайда књренмђгђн халыклар сугышы була. Башта џун гаскђренђ каршы Теодорих, ул џђлак булгач аныћ улы Торизмунд сугыша. Атилла њзенећ ныгытылган кальгасы Вагенбургка чигенергђ мђќбњр була. Моннан соћ инде Аэций дђ џуннарга каршы сугышны дђвам итњдђн баш тарта. 200000 артык гаскђр яу кырында ятып кала. Сугышта катнашучы якларныћ бер-берсенђ каршы ачуы шул дђрђќђгђ ќитђ ки, легендалар буенча, имештер, ђлеге кырда џђлак булган гаскђрлђрнећ рухы, орыш туктатылгач та, џавада сугышуларын дђвам итђлђр. Рђсми тарих Каталаун кырында Атилла гаскђре тар-мар ителђ, дип язмакчы була. Џђрхђлдђ, “Советская историческая энциклопедия” ђнђ шундый фикер уздыра (Т. 4.—М., 1963, 890 багана). Чынлыкта исђ мђсьђлђ бљтенлђй башкача тора. Ќићелгђн гаскђр, гадђттђ, тђмам юкка чыкмаса да, сугышны дђвам итђ алмый. Каталаун кырындагы сугышныћ нђтиќђлђре Атилла гаскђренећ ќићелмђве турында сљйли: ђгђр ќићелгђн яубаш булса, ул њз яуларын алга таба да дђвам итђ алмаган булыр иде. Ђ Атилла башкача хђрђкђт итђ: яћадан Германиягђ кайта. 452 елда ул яћа яу оештыра, кљнчыгыш Альплар аркылы Италиягђ бђреп керђ, нык кальгаларныћ берсе булган Аквилеяны, Альтинум, Падуя, Милан џ. б. књп шђџђрлђрне яулап ала. Рим, гомумђн Италия џуннарныћ корбаны булу куркынычы алдында кала. 452 елда Атилла њзенећ гаскђре белђн Рим капкасы алдына килеп туктый. Бу “мђћгелек шђџђр”не ќимерелњдђн коткарып калу љчен, Атилла каршына рђсми, бик тђ бай киемнђрдђн џђм Римнећ ић югары дђрђќђле руханилары белђн бергђ папа Лев I чыга џђм Атилладан шђџђрне ќимермђвен њтенђ. Атилла Рим папасы њтенече белђн килешђ, шђџђргђ кагылмый, тик алтын акчадан салым ала. Шул рђвешчђ, ул дђверлђрдђге Европаныћ мђдђният џђм сђнгать њзђге булган Рим џун явыннан котылып кала.

            Иделнећ тњбђн агымы џђм Ќаек буйларыннан чыгып, ун ел дђвамында бљтен Европаны айкап, Кљнбатыш Рим империясе џђм Кљнчыгыш Рим империясе кебек зур џђм џђръяктан кодрђтле иллђрне тетрђндереп узган Атилланыћ тормыш юлы џђм кылган эшлђре никадђр катлаулы, каршылыклы, мифологик бер зат башкарган сыман серле булган кебек, аныћ бу дљньядан китње дђ шулай ук бик серле. Соћыннан бу њлем турында тљрле риваять-легендалар, хђтта тулы мифологик-эпик сюжетлар барлыкка килђ, (бигрђк тђ Европа, хђтта Скандинавия џђм Исландия халыклары эпосында) “Атилла њзенећ соћгы туенда никах тњшђгендђ бургунд кызы Ильдико (яки Ильдихо) кулыннан џђлак булмадымы икђн?” дигђн фараз бар. Кайбер гоман кылулар буенча, Ильдико, њз халкы књргђн ќђбер-михнђтлђр љчен Атилладан њч алам дип, аћа кул сала.

            Венгриядђ таралган кайбер легендалар буенча, Атилланыћ гђњдђсен берсе эченђ берсен салып, алтын, кљмеш џђм тимер табутларга куялар. Гадђт буенча, табут хђзерлђгђн ђсирлђрнећ барысы да њтерелђ. Тисса елгасыныћ бер тљшен вакытлыча судан арындыралар да, табутларны елга тљбендђге ќиргђ књмђлђр аннан елга суын яћадан њз урынына кайтаралар: Атилланыћ гђњдђсен, шулай итеп, су астына—елга тљбендђге ќиргђ књмђлђр. Аныћ кабере кайда икђнлеген ђлегђ кадђр беркем дђ белми џђм беркайчан да белмђячђк.

            Атилла бу дљньядан киткђч аныћ тарафыннан тљзелгђн џђм Евразиянећ тљп љлешен билђп торган дђњлђт акрынлап таркала. Атилланыћ улы Эллак чорында Паннониядђге Нетада елгасы буендагы сугышта герман џђм скиф кабилђлђре мљстђкыйльлеккђ ирешђлђр. Ђмма Атилла тљзегђн дљньякњлђм ил (“мировое государство”) юкка чыкса да, атаклы полководецныћ мификлаштырылган образы Европа џђм Азия халыклары аћына гаять тирђн њтеп керђ џђм тљрле риваять-легендаларда, сагаларда, дастаннарда мећ ярым ел буена сакланып, безнећ кљннђргђ кадђр килеп ќитђ.

           

 

Тарихи Атилладан—Атли

           

Атли—Скандинавия халыклары мифологиясе џђм эпосы каџарманы. Килеп чыгышы ягыннан Атилла образы белђн турыдан-туры бђйлђнгђн бу исем исланд сагаларында џђм ирланд эпосында шактый еш очрый. Беренче карашка, ђлеге ђсђрлђрдђге Атлиларныћ тарихи Атиллага бернинди дђ катнашы юк кебек. Чыннан да, тарихи Атилла бу дљньядан китеп, Европадагы џун дђњлђте таркалганнан соћ ђлеге сагалар барлыкка килгђнче инде 5-7 гасыр вакыт узган. Исландия халыклары џуннарныћ тарихи варислары булган тљрки-татар дљньясыннан мећнђрчђ чакырым ераклыкта гомер кичерђлђр. Шућа да карамастан, тарихи Атилла истђлеге анда тљрки-татар халыкларына караганда яхшырак сакланган. Эш нђрсђдђ соћ, мондый хђлне ничек аћлатырга? Билгеле булганча, Европа џун дђњлђтенећ башкаласы хђзерге Венгриянећ тљньяк-кљнчыгышында, ягъни Европаныћ њзђгендђ була. V гасырныћ 40—50 елларында Атилла кул астындагы џунннарныћ тљп хђрби хђрђкђтлђре Европа ќирлђрендђ башкарыла. Бу хђрби хђрђкђтлђрнећ, орыш-сугышларныћ барысы да Атилланыћ џђм џуннарныћ ќићње белђн тђмамлана. Ул елларда Европада булган хђрби, сђяси џђм икътисади вакыйгаларныћ барысында Атилла џђм џун гаскђрлђре хђлиткеч роль уйнамаса да, турыдан-туры катнаша. Мђсьђлђнећ тагы бер ягын искђ алырга кирђк: Атилла њзе дђ, аныћ яубашлары да Европа иллђре хљкемдарлары-корольлђре кызларына љйлђнергђ тырышалар. Ягъни, Атилла џђм аныћ ќитђкчелегендђге џуннар Европа халыкларыныћ кљндђлек тормышына да тирђн њтеп керергђ омтылалар: Атилланыћ сђясђте шуны талђп итђ. Књрсђтелгђн вакыйгалар џђм хђллђр нђтиќђсендђ Атилла џђм џуннар барлык Европа иллђрендђ, хђтта Ирландия белђн Исландиядђ тђмам “њз кеше” булып китђлђр. Тора-бара Европа халыклары ђлеге вакыйгаларда катнашкан кабилђлђрнећ џђм Атилланыћ џун булуын да оныталар, аларны њз кабилђлђре џђм халыклары дип кабул итђ башлыйлар. V гасырныћ 40—50 елларында кић таралган: “Атилла џђм џуннар—Европаны яулап алучы кыргый азиатлар-варварлар” дигђн караш бљтенлђй онытыла. Скандинавия, Ирландия џђм Исландия халыклары традициялђрендђ Атилла исеме Атли формасындагы гадђти исемгђ ђйлђнђ џђм ђлеге иллђр ђдђбиятында кић тарала.

            Биредђ, кыскача гына булса да, Атилла-Атли исеме белђн бђйле вакыйгалар чагылыш тапкан ђсђрлђрнећ кайберлђренђ махсус тукталып њтњ талђп ителђ. Чљнки бу катлаулы мђсьђлђнећ књрсђтелгђн аспекты ђлегђ кадђр бљтенлђй љйрђнелмђгђн. Шундый ђсђрлђрнећ берсе—“Ньяла турында сага” (“Сага о Ньяле”). Аны тљньяк халыклары ђдђбияты џђм рухи мђдђнияте хакында ќитди фђнни хезмђтлђр язып калдырган профессор М. И. Стеблин-Каменский: “скандинавлылар тормышын яктырткан сагаларныћ ић зур књлђмлесе, дљнья прозаик ђдђбиятыныћ ић бљеклђреннђн берсе” дип билгелђгђн иде. “Ньяла турындагы сага”дђ сњз X гасырда Норвегиядђ булган вакыйгалар турында бара. Ђнђ шул вакыйгаларныћ кайберлђрендђ Атли дђ катнаша. Бу очракта сњз чыннан да тарихи Атилла хакында бара икђн дип булмый, билгеле. Сагадагы Атли ил башында торган хљкемдар-король дђ тњгел. Шулай да Атлиныћ характерына, њз-њзен тотышына кагылышлы кайбер књренешлђргђ тукталып њтњ кызыклы нђтиќђлђр бирергђ мљмкин. Атли биредђ исланд яугире Аривилныћ улы дип тђкъдим ителђ. Ул сугышырга бик ярата. Конунг (король) Харальд Серый Плащ (якынча 960-965 елларда хакимлек итђ) Атлины џђм аныћ гаилђсен яратмый. Књрђсећ, ул чорлардагы Европа хљкемдарларыныћ берсе дђ Атилланы яратмагандыр. Атлига ђлеге корольныћ дружиннигы Хрут џђм аныћ гаскђрлђре белђн сугышырга туры килђ. Орыш вакытында дошманнарныћ берсе Атлига таш белђн ата. Атлиныћ кылычы кулыннан ычкына. Хрут шул кылычны элђктереп, Атлиныћ бер аягын чабып љзђ џђм аћа њлем ярасы ясый. Шул рђвешчђ, сагага гомумэпик бер мотив килеп керђ: Атли њз кылычыннан џђлак була... Шул ук ђсђрдђ тагын бер Атли турында сљйлђнђ. Ђгђр югарыда књзђтелгђн љзектђ Кљньяк гаутланды дигђн ќирдђн чыккан Атли турында сљйлђнсђ, бусында инде сњз Кљньяк Фьордлары ягыннан килгђн Атли турында бара. Бу очракта да џичкемнђн курыкмый торган сугышчы, кыю, кљчле џђм горур бер яугир хакында бђян ителђ. Ачык яуда Атли дошманыннан ќићелмђгђн булыр иде, ђмма ул кызу эш белђн мавыккан мизгелдђ, дошманы Брюньольв, сиздермичђ генђ килеп, аныћ башына айбалта (секира) белђн сугып, хыянђтчелђрчђ њтерђ... Атли исеме шул ук ђсђрдђ тагы берничђ тапкыр телгђ алына. Бер тапкыр ул Атли Сильный дип тђ атала.

            “Буннлауг Елан Тел турында сага” (“Сага о буннлауга Змеином Языке”) дип аталган ђсђрдђ ниндидер Атли телгђ алына (ђсђр 1280 елларда язылган). Моннан аермалы буларак, 1220 елда барлыкка килгђн шактый зур књлђмле “Эгиль турындагы сага” (“Сага об Эгиле”) дип аталган ђсђрдђ Атли исемле зат турында кићрђк мђгълњмат бирелђ. Ђсђрдђ сњз Норвегия конунгы-короле Харальд Прекрасноволосый (якынча 860-940 еллар) чорында булган вакыйгалар, яћа ќирлђр яки байлык љчен данлыклы, бай џђм кљчле ырулар, шуларныћ ќитђкчелђре арасындагы њзара кљрђш, еш кына хђрби бђрелеш-сугышлар турында бара. Эгиль—ђнђ шундый зур байлыкка дђгъва кылучы кљчле, кыю џђм батыр яугирлђрнећ берсе. Ђсђрнећ башыннан ахырына кадђр ул эпик каџарман рухында сурђтлђнђ. Безне кызыксындырган каџарман биредђ Атли Короткий исеме белђн мђгълњм. Ул—ђсђрнећ баш каџарманы Эгиль белђн бер дђрђќђдђ торган зат. Алар арасында књптђн байлык, тљгђлрђге—ќир љчен кљрђш бара. Ђлеге байлыкны Атлига король њзе биргђн. Эгиль аны кљч белђн тартып алмакчы була. Менђ алар кљрђш мђйданында—Тингта очрашалар. Атли бергђ-бер чыгып сугышырга тђкъдим итђ. Аларныћ њзара орышы турында ђсђрдђ тђфсиллђп сљйлђнелђ. Башта алар кылыч белђн сугышалар. Књпме генђ тырышса да, Эгильнећ кылычы Атли гђњдђсенђ њтми. Атли дошманыныћ коралын бернђрсђгђ дђ њтмђслек итђ белђ икђн. Ягъни, бу очракта Атли ниндидер маг, сихерче осталыгына да ия. Кылычтан бернинди мђгънђ булмагач, алар икесе дђ коралсыз гына сугышалар: Эгиль кљчлерђк булып чыга. Атлине егып, љстенђ ята џђм бугазын тешлђп љзђ. Атли ђнђ шулай џђлак була. Књренњенчђ, скандинав сагаларында Атли—кыска буйлы, бик кљчле, кыю, батыр сугышчы. Ул беркайчан да алдауга, ниндидер хђйлђгђ, бигрђк тђ хыянђткђ бармый. Ђмма кыскача књзђтелгђн ђсђрлђрнећ џђркайсында ул батырларча сугышта џђм котылгысыз рђвештђ билгеле бер хыянђт нђтиќђсендђ генђ џђлак була. Европа иллђре ђдђбиятында Атилланы да, исеме шул яугирнекенђ якын булган Атлины да башкача сурђтлђњ мљмкин дђ булмагандыр.

            Ђмма Атли образын сурђтлђгђн ђсђрлђрнећ саны моныћ белђн чиклђнми. Атли турында тагын “Вельсунглар турында сага” (“Сага о Вельсунгах”) (Исландия) џђм “Тидрек турында сага” (“Сага о Тидреке”) (Норвегия) дип аталган эпик ђсђрлђрдђ сљйлђнђ. Биредђ инде Атли—явыз џђм комсыз хљкемдар. Ул хђйлђ белђн Гьюкунглар ыруыннан булган бургунд короле Гуннарны џђм аныћ энесе Хегнины тозакка элђктерђ; аларныћ алтын хђзинђсен кулга тљшерђ, ђ њзлђрен коточкыч ќђзага тартып џђлак итђ. Атлиныћ хатыны, Гуннар белђн Хегниныћ сећлесе њзенећ иреннђн њч алам дип, Атлины њз кулы белђн њтерђ. Соћгы эпизод мђгълњм тарихи риваятьлђр нигезендђ барлыкка килгђн: аларда сљйлђнгђнчђ, Атилла њзенећ соћгы хатыны булырга тиешле герман ђсирђсе Ильдиго (башка кайбер чыганакларда Ильдихо, Ильдико) тарафыннан никах тњшђгендђ агулап њтерелђ. “Тидрек турында сага” да Атлиныћ џђлак булуы башкача сурђтлђнђ: Хегниныћ хатыны њлем дђрђќђсендђ яраланган иреннђн балага уза. Ул бала Атли сараенда њсђ џђм Атлины, алдап, алтын хђзинђ яшерелгђн тау мђгарђсенђ алып керђ.Шунда биклђнгђн џун короле ђлеге алтын хђзинђ янында ачлыктан интегеп џђлак була. Кайбер легендаларда Атлига ниндидер шайтани сыйфатлар да хас дип ђйтелђ. (Янђсе, ул эттђн туган икђн—Иордан, Ф. Дан џ.б.ларныћ китапларында чагылыш тапкан мотив.)

            Моннан кала, Атли образы нигездђ Исландиядђ ХIII гасырныћ икенче яртысында барлыкка килгђн “Љлкђн Эдда” (“Старшая Эдда”)да кић генђ чагылыш таба. Китапка бирелгђн мондый атаманыћ мђгънђсе ђлегђ кадђр ачыкланмаган. Аны гадђттђ аллалар џђм батырлар турындагы ќырлар ќыентыгы дип аћлаталар. Ђнђ шул ќырларныћ икесе Атлига багышланган. Беренчесе—“Атли турында грендлан ќыры” (“Грендланская песнь об Атли”) (“гренландская”) дигђн билгелђмђ биредђ ялгыш бирелгђн: ђлеге ќырныћ Гренландиягђ бернинди катнашы юк). Ќыр шактый борынгы чорларга карый булса кирђк. Атли њзенећ хатыны Гудрунныћ абыйлары—Гуннар белђн Хегнины џђлак итђ. Кайбер мђгълњматлар буенча, биредђ сњз ќинаятьчел њтерњ тњгел, ђ бђлки ритуаль њлем, ир кешелђрне корбанга китерњ хакында бара. Шуныћ љчен Гудрун њзенећ ире Атлидан њч алмакчы була. Бу књренешнећ нигезендђ ыруглык ќђмгыяте талђплђре ята: Гудрун љчен туган абыйлары иреннђн књпкђ якынрак. Шућа књрђ ул ире Атлины коточкыч ќђзага тарта: њзенећ Атлидан туган ике баласын њтереп, итлђрен кыздырып, иренђ ашата (бик борынгыдан килгђн натуралистик гомумэпик мотив!). Соћрак Гудрун сырадан исергђн Атлиныћ њзен дђ суеп њтерђ џђм љйлђрен яндыра. Ќырда ђйтелгђнчђ, бер хатын-кызныћ (Гудрунныћ) хыянђтчел эшлђре аркасында љч конунг џђлак була. Беренче карашка, ђлеге сюжетныћ тарихи Атиллага бернинди дђ катнашы юк кебек. Чынлыкта исђ мђсьђлђ башкача хђл ителђ. Моны тљгђл ачыклау љчен, Гудрун исеменећ этимологиясенђ игътибар итђргђ кирђк. 453 елда њзенећ ире Атилланы Џђлак иткђн хатын-кызныћ исеме Ильдиго-Хильд исеменећ кечерђйтелеп-иркђлђп ђйтњ формасы. Шул ук Хильд исеме алманча Кримхильдадан алынган. Немец эпосындагы Кримхильда исланд эпик традициялђрендђ Гудрун дип алыштырыла. Ягъни, тарихи Атилланыћ њлеме белђн бђйле вакыйга шактый озын юл узып, ХIII гасырга бљтенлђй башка формада—исем трансформациясе аша килеп ќитђ.

            “Љлкђн Эдда” (“Старшая Эдда”)ныћ тагын бер ќыры “Гренландские речи Атли” дип атала. Аныћ сюжеты ђле генђ књзђтелгђн ќырныкыннан аерылмый; персонажлар да шул ук, вакыйгаларга да шулар. Тик бу ќырныћ књлђме зуррак: аћа кайбер яћа књренешлђр кертелгђн, каџарманнарныћ монологлары џђм диалоглары кићђйтелгђн. Беренче ќырдагы кайбер натуралистик књренешлђр реалистик хикђялђњ белђн алыштырылган. Ђмма бу ќырныћ да тарихи нигезе шул ук—Атилланыћ Ильдиго кулыннан џђлак булуы!

            Скандинавия халыкларыныћ Атли исеме белђн бђйле ђдђби ђсђрлђрен књзђтњ мљџим нђтиќђлђр ясарга мљмкинлек бирђ. Барыннан да элек, шуны ђйтик: Атли исемле каџарман да булган ђсђрлђрнећ барысы да—“Љлкђн Эдда”ныћ књзђтелгђн бњлеклђре дђ, аерым сагалар да, џичшиксез, тарихи Атилланыћ шђхси тормышы џђм аныћ тарихи-хђрби эшчђнлеген яктыртуга нигезлђнђ. Тик ул њзенећ этник табигатен нык кына њзгђртђ: тљрки џуннарныћ данлыклы яугире булган Атилла Скандинав халыкларыныћ тулы хокуклы вђкиленђ ђверелђ џђм, ђлбђттђ, њзенећ дђрђќђсе тулысынча саклап кала. Ул џђрвакыт диярлек конунг-король яки аныћ якын туганы, џичьюгы—кљчле, батыр яугир буларак сурђтлђнђ. Аныћ хатыны да—хљкемдарлар нђселеннђн. Шуныћ белђн бергђ, тњбђндђге фактларга да игътибар итми мљмкин тњгел: скандинавларда “Сагалар гасыры” дигђн билгелђмђ Исландия ќирлђрен њзлђштергђн IХ-Х гасырларда ыруглык ќђмгыятенђ хас кануннар хљкем сљрђ: анда барысы да тик кљч белђн генђ хђл ителђ. Шућа књрђ дошманыћны хыянђт юлы белђн юк итњ, бер-берећне алдау, дошманыћнан њч алу љчен аны рђхимсез њтерњ кебек коточкыч хђллђр ул чорда гадђти бер књренеш булган. Аларныћ барысы да монда књзђтелгђн ђсђрлђрдђ шактый кић чагылыш таба. Еш кына алар Атилла—Атли исеме белђн бђйлђнештђ бирелђ. Европа џђм Скандинавия халыкларыныћ иќтимагый аћына тирђн њтеп кергђн тљп књренеш—Атилланы хыянђт юлы белђн њтерњ. Бу хыянђтне Европа халыклары књп гасырлар буена оныта алмаганнар.Без карап њткђн ђсђрлђрдђн бик књбесенећ њзђгендђ ђнђ шул вакыйга ята.    

 

Шул ук Атилладан—Этцель, Эцель

           

Кљньяк герман дастан-поэмасы “Нибелунглар турында ќыр” (“Песнь о
нибелунгах”)ныћ баш каџарманнарыннан берсе ђнђ шундый исем йљртђ.
Поэмада без скандинав эддаларыннан таныш булган каџарманнар белђн очрашабыз: Зигфрид (Сигурд), Кримхильда (тарихи Ильдиго-Ильдихо, Гудрун), Брюнхильда, Гунтер (Гуннар), Этцель (тарихи—Атилла, исланча—Атли), Хаген (Хегни). Бу тарихи шђхеслђрнећ кылган эшлђре џђм шигъри образлары гасырлар буена скандинав џђм немец халыкларыныћ књћелен борчып килгђн. Дљрес, аларныћ тарихи гамђллђрен џђм образларын кабул итњ шактый зур њзгђрешлђр кичергђн. Исланд, скандинав џђм герман халыкларыныћ эпик традициялђре нигезен џун яулары нђтиќђсендђ 437 елда Бургунд корольлегенећ юкка чыгарылуы џђм 453 елда џун ханы (короле) Атилланыћ џђлак булуы кебек зур тарихи вакыйгалар тђшкил итђ. Тик тарихи вакыйгаларны кабул итњ џђм ђдђби ђсђрдђ чагылдыру ягыннан исланд џђм немец эпосы ђсђрлђре нык кына аерылып торалар. Хђлбуки, ђсђрдђ тарих вакыйгаларыныћ барышы ничек кенђ њзгђртелсђ дђ, немец халкы ђлеге поэманы чын тарихныћ реаль гђњдђлђнеше дип кабул иткђн. Поэманыћ тљп мђгънђсе дђ ђнђ шунда. Ђсђрдђ тљрле дђњлђтлђр язмышы аерым хљкемдарлар кичергђн хђллђр-фаќигалђр аша чагыла: король Гунтерныћ энелђре белђн бергђ њтерелње—Бургунд корольлегенећ юкка чыгуы дигђн сњз. Европа џун державасыныћ язмышы исђ тулысынча Атилла (Этцель) образында гђњдђлђнђ. Џђм бу—урта гасырлар эпосыныћ уртак сыйфаты. Ђсђрне махсус тикшергђн галимнђр фикеренчђ, ђсђр 1200 еллар тирђсендђ Дунай буйларында барлыкка килгђн. Анда Этцель дђњлђтенећ њзђге хђзерге Венгриядђ булуы да ђйтеп њтелђ. Књлђм ягыннан поэма шактый зур—9316 шигъри юл тђшкил итђ. Шуныћ баш љлешендђге 1568 елда џуннар џђм аларныћ юлбашчысы Этцель хакында бер сњз дђ юк. Икенче тљрле ђйткђндђ, “Нибелунглар турында ќыр”да ике мљстђкыйль сюжет (ђ бђлки борынгырак чорларда ике мљстђкыйль ђсђр) берлђштерелгђн: аларныћ беренчесендђ сњз Зигфридныћ њлеме турында барса, икенчесендђ бургунд династиясенећ џђлак булуы тасвирлана. Сњзне ђсђрнећ идея эчтђлегенђ књчергђнче, “нибелунг” атамасыныћ мђгънђсен ачыклап китњ зарур. Ђсђрнећ беренче љлешендђ нибелунглар—тљньяктагы хђзинђлђрне саклаучы ђкияти затлар џђм Зигфрид кул астындагы батырлар; икенчесендђ—бургундлар. Сњз аћлаешлырак булсын љчен, ђлеге бњлеклђрнећ эчтђлегенђ дђ тукталып њтђргђ кирђк: бургундларныћ король сараена данлыклы нидерланд батыры Зигфрид килеп тљшђ џђм корольлђрнећ сећлесе Кримхильдага гашыйк була. Король Гунтер њзе исланд королевасы Брюхильдага љйлђнмђкче икђн. Зигфрид аћа ярдђм итђргђ ђзерлђнђ. Ђмма бу ярдђм турыдан-туры алдауга нигезлђнђ: ђлеге никах ућышлы булсын љчен, Гунтер ниндидер батырлык књрсђтергђ тиеш. Тик бу батырлыкны Гунтер урынына, кешегђ књрсђтми торган плащ киеп, Зигфрид башкарып чыга. Брюнхильда Зигфридныћ батырлыкларын игътибарсыз калдырмаска тырыша. Тик аны бу фикереннђн кире кайтырга њгетлилђр: янђсе: Зигфрид њзе бит Гунтерныћ вассалы гына! Менђ шул нђрсђ Брюнхильданыћ йљрђгенђ тия: ничек инде аныћ сећлесе—король кызы Кримхильда—король улына тњгел, бары тик аныћ вассалына гына кияњгђ чыккан? Шулай итеп, еллар уза. Брюнхильданыћ тђкъдиме буенча Гунтер Зигфрид белђн Кримхильданы башкалага—Вормс шђџђренђ кунакка чакыра. Нђкъ ђнђ шунда инде Гунтерныћ туенда булган алдау ачыла да: туй вакытында кешегђ књрсђтми торган плащ ярдђмендђ пђџлеван кыз Брюнхильданы ќићгђн Зигфрид сиздермичђ генђ яшь киленнећ йљзеген џђм билбауын алган икђн. Нигђдер саксызлык књрсђтеп, ул ђлеге кыйммђтле, билгеле бер дђрђќђдђ тылсымлы ђйберлђрне њзенећ хатыны Кримхильдага бњлђк иткђн. Еллар узып, ђлеге хатыннар яћадан Вормс шђџђрендђ очрашкач, алар арасында талаш кузгала: кемнећ ире кљчлерђк, кыюрак, гомумђн—љстенрђк. Ачуы купкан Кримхилда њзенећ апасына аћардан Зигфрид алган йљзек белђн билбауны књрсђтђ: шуныћ белђн кљч-куђт ягыннан Зигфридныћ король Гунтердан љстен торуы ачыклана. Хђзер инде Брюнхильда кайчандыр аны—ќићелмђс пђџлеван кызны њзенђ буйсындырып, Гунтерга бњлђк иткђн Зигфридтан њч алмакчы була. Гунтерныћ вассалы—коточкыч зур кљчкђ ия булган Хаген—ау вакытында, алдап, Зигфридны њтерђ. Шуныћ белђн дастанныћ зур булмаган беренче љлеше тђмамлана. Ђнђ шуннан соћ инде сњз џуннар џђм Атилла-Этцель урдасына књчђ. Ђле сљйлђнгђн вакыйгалардан соћ унљч ел вакыт узган. Љзелеп яраткан гњзђл хатыны Хельха бу дљньядан китеп, Этцель тол калган. Ул яћадан љйлђнергђ дип њзенђ иш эзли. Шушы ућайдан биредђ Атилла-Этцельнећ немец эпосында ничек сурђтлђнњен гомуми планда ачыклап њтђргђ кирђк. Чљнки бу ќырда аны сурђтлђњ Европа халыкларыныћ башка ђсђрлђрендђге сурђтлђњдђн тамырдан аерылып тора. Барыннан да элек махсус шуны ђйтеп њтик: “Нибелунглар турында ќыр”дагы Этцель Европадагы ић зур державаныћ хуќасы. Аныћ кул астында—12 корольлек. Анда мђќњсилђр дђ, христианнар да, урыс, грек, валах, поляк, бђќђнђк џ. б. халыклар да яши. Шућа карамастан, ђ бђлки нђкъ шућа књрђдер, герман-немец халкыныћ зур књлђмле ќырында Этцель баштан ахырга хђтле тик ућай герой буларак кына књрсђтелђ. Аныћ хакында поэмада бер генђ тискђре сњз дђ юк. Књрше иллђрдђге, бигрђк тђ бургундларныћ корольлђре џђм аларныћ вассаллары арасындагы туктаусыз ызгыш-талаш, шактый югары социаль баскычта торган якын туганнарныћ бер-берсен алдавы, бер-берсенђ хыянђт кылуы, њч алуы, хђтта ерткычларча њтерешњгђ кадђр барып ќитње фонында Этцель илендђге тђртип, тынычлык, бер-берећне ихтирам итњ, џђрвакыт гаделлекне саклау ђхлакый-мораль яктан џун ќђмгыятенећ бургунд корольлегеннђн књп љстен торуын раслый. Џун ќђмгыятенећ тагын бер ућай ягы—анда ил башында торган Этцельдђн љстен бер генђ кеше дђ юк; анда Этцель хакимияте, абруе џђм сњзе џичкем тарафыннан кире кагыла алмый. Шућа књрђ Џуннар џђм Этцель билђгђн иллђрдђ ниндидер ќђнќал, ызгыш-талаш, њзара кљрђш юк џђм була да алмый. Моны Этцельнећ кыюлыгы, батырлыгы, џђр мђсьђлђне гадел хђл итње, бер сњз белђн ђйткђндђ—чиксез абруе “рљхсђт итми”. Бу хакта поэмада кат-кат џђм ассызыклап ђйтелђ. Поэма авторын Этцельнећ бургунд корольлђреннђн џђряклап књп љстен торуы џич тђ борчымый. Моны ул табигый књренеш дип саный: ђсђрдђ Этцель йљзендђ идеаль, џђр яктан булган хљкемдар образы гђњдђлђнђ. Бу хђл—поэманыћ сюжетында, анда сурђтлђнгђн вакыйгаларда аеруча ачык књренђ: њзенђ иш эзлђгђн Этцельгђ Бургунд илендђ, танылган батыр Зигфрид хыянђтчел тљстђ њтерелгђч, тол калган искиткеч гњзђл, акыллы, чиксез бай Кримхильданыћ булуы турында хђбђр итђлђр. Шушы ућайдан ђсђрдђ бургундларныћ гаять бай булуы, џуннарны џђм аларныћ хљкемдары Этцельне књптђн белњлђре, тирђн ихтирам итњлђре турында махсус ђйтеп кителђ. Башта Кримхильдага љйлђнергђ риза булса да, Этцельнећ књћелен бер нђрсђ борчый: христиан динендђге Кримхильда аћа—мђќњси Этцельгђ кияњгђ чыгарга риза булырмы? Поэмада Кримхильда књћелендђ дђ шундый ук шик тууы турында да ђйтелђ. Тик шулай да Этцель якыннарыныћ кићђшен тотып, Вормс шђџђрендђ яшђњче Кримхильдага махсус кодалар илчелеге ќибђрђ. Кримхильда башта шактый кискен каршылык књрсђтђ: беренчедђн, аныћ кайчандыр љзелеп яраткан ире Зигфрид истђлегенђ хыянђт кыласы килмђсђ, икенчедђн—аны булачак ир белђн хатынныћ ике диндђ торуы борчый. Шулай да Кримхильданы, Этцельнећ бик тђ кыю, батыр, куркусыз яугир булуын, џун иленђ књчкђч, аныћ хакимият џђм байлык иясе—џичшиксез, бђхетле хатын булачагын ђйтеп, књндерђлђр. Ђмма лђкин булачак ир белђн хатынныћ максатлары бљтенлђй капма-каршы. Ђгђр Этцель килђчђктђ матур гаилђ кору љчен љйлђнергђ ќыенса, Кримхильданыћ тљп максаты—Этцельгђ кияњгђ чыгып, аныћ ќићелњ белмђгђн яугирлђре ярдђмендђ њз туганнарыннан, беренче чиратта кайчандыр аныћ ире Зигфридне њтергђн Хагеннан њч алу, аны юк итњ. Шул рђвешчђ, ђсђрдђ ике ќђмгыять бер-берсенђ кискен каршы куела: Этцельдђ џђм џуннарда—килђчђктђ матур гаилђ кору кебек изге телђк; Кримхильдада—якын туганнарыннан њч алу. Гомумђн, “Нибелунглар турында ќыр”да њч алу, хыянђт кылу, књзгђ карап алдау кебек мотивлар шактый зур урын били. Тик џђр очракта да алар Џун ќђмгыятенђ тњгел, ђ бургундларга карый. Ђмма нинди генђ каршылыклар булса да, Этцель Кримхильдага љйлђнђ. Џђм ђлегђ кадђр бђхетсез булган бу хатын чыннан да зур бђхеткђ ирешђ џђм њзен оќмахтагыдай хис итђ башлый. Алар бер-берсен чын књћелдђн яраталар. Этцель хатыныныћ бер генђ телђгенђ дђ каршы килми: аныћ љчен ић мљџиме—Кримхильданы ул њзенећ беренче хатыны Хельханы яраткан кебек њк ярата. Ђ бит элегрђк Этцель Хельха кебек акыллы џђм гњзђл хатынны беркем дђ алмаштыра алмас дип борчылган була. Кримхильда да њзен яћадан тугандай хис итђ башлый. Ќитмђсђ, ул Этцельнећ дђњлђт эшлђрендђ дђ турыдан-туры катнаша. Борынгы Шђрекъ иллђреннђн килгђн традициялђрне дђвам итеп, алар ил эшлђрен бергђлђп хђл итђлђр. Икенче тљрле ђйткђндђ, Этцель Европа иллђренђ Борынгы Шђрекънећ гњзђл традициялђрен дђ алып килђ. Шул рђвешчђ, Этцель белђн Кримхильда, бђхетле гаилђ корып, искиткеч матур џђм бай илдђ 13 ел бергђ яшилђр. Џђм бу матур тормыш шулай ук дђвам итђ алган да булыр иде. Искђртелгђнчђ, Этцельгђ кияњгђ чыккач, Кримхильда ифрат зур кљчкђ џђм хакимияткђ ия була. Књпме еллар узса да, ул њзенећ баштагы ниятен џђм максатын џич онытмый: менђ хђзер ул инде њзенећ туганнарыннан џђм Хагеннан њч алырга тиеш!.. Ђмма ачык яу кырында тњгел, ђ бђлки алдау, хыянђт юлы белђн. Књзђтелђ торган бу ќырныћ тљп максатларыннан берсе—џуннар џђм бургундлар ќђмгыятен бер-берсенђ кискен каршы кую. Џђм џђр очракта да џуннарны чиксез мактап, бургундларны фаш итњ... Ђлеге мђкерле ниятен тормышка ашыру љчен Кримхильда 13 елдан соћ њзенећ ић якын туганнарын кунакка чакырмакчы була џђм Этцельдђн рљхсђт сорый. Этцель каршы килми, ђлбђттђ, ничек инде ул њз хатыныныћ туганнарын кунакка чакыру кебек изге телђгенђ каршы килђ алсын?! Ул бит Кримхильданыћ мђкерен белми. Шушы ућайдан ќырда Этцельнећ бик тђ гади, бер катлы кеше булуы, хђйлђ џђм мђкерне књз алдына да китерђ алмавы, гомумђн, аныћ гаделлек џђм яхшылык гђњдђлђнеше булуы турында кат-кат ђйтеп њтелђ. Ђсђрдђге вакыйгалар барышы да шуны раслый. Бургундлар да Кримхильданыћ кунакка чакыруын яхшы кабул итђлђр: алар да бу хатынныћ явыз максатын аћламыйлар. Бары тик њзе дђ мђкер капчыгы булган Хаген гына Кримхильданыћ чын ниятен шунда ук аћлап ала џђм кунакка баруга кискен каршы чыга. Лђкин аны беркем дђ тыћламый. Хаген туганнары белђн юлга ќыена: ђмма туй-тантанага тњгел, ђ сугышка!.. Чљнки хђзер Кримхильда яшђгђн џун илендђ чын мђгънђсендђге канкойгыч сугыш буласын ул бик яхшы аћлый. Тик беркатлы џђм кић књћелле Этцель генђ бу хакта берни белми, ђгђр белсђ, ќырда ђйтелгђнчђ, бљтен Европаны калтыратып торган Этцель ђлеге сугыш-бђрелешлђрне туктаткан булыр иде. Этцельнећ бу ќђнќалларга бернинди мљнђсђбђте юк: ул алардан књп љстен тора! Ђлеге вакыйгаларга ул катнашмый да! Биредђ ђсђрдђ чагылыш тапкан кайбер саф мифологик мотивлар турында да берничђ сњз ђйтеп њтђргђ кирђк. Юлда ике ђкияти изге кош-кызлар Хагенны џуннар илендђ џђлак булачаклары турында кисђтђлђр. Икенчедђн, поэмада нибелунгларныћ (ђсђрнећ икенче љлешендђ бургундлар шулай атала) Дунайны нинди зур авырлыклар, югалтулар белђн кичње турында тђфсиллђп сљйлђнђ. Борынгы мифологик књзаллауларда билгеле булганча, су, елга—бу џђм теге дљньялар чиге. Елганы кичеп чыгу—димђк, икенче бер дљньяга књчњ. Кљч-хђл белђн Дунайны кичкђн нибелунглар язмышы шулай булып чыга да: џун илендђ, Кримхильда тарафыннан оештырылган каты сугыш нђтиќђсендђ аларныћ барысы да џђлак була. Џђм гаять тђ мљџиме—ђлеге сугыш-орышларда џуннарныћ барысы Кримхильданы яклыйлар, аћа берсњзсез буйсыналар. Чљнки ул—аларныћ хљкемдары Этцельнећ хатыны. Бђлки Этцель бђрелеш-орышлар беткђнче аларда катнашмаган да булыр иде. Тик нибелунглар сугыш дђвамында Этцельнећ абыйсы Бледельне (тарихи Бледа) џђм, ић кызганычы, корольнећ бердђнбер варисы—улы Ортлибны њтерђлђр. Бу явызлыкны да Хаген башкара. Ђнђ шуннан соћ инде сугышка Этцель њзе дђ катнашып китђ. Књргђнебезчђ, моныћ берничђ ќитди сђбђбе бар: беренчедђн, ул яраткан хатыны Кримхильданы яклый; икенчедђн, туган абыйсы Бледельнећ ерткычларча њтерелње џђм, љченчедђн, бердђнбер варисы, сљекле улы Ортлиб љчен нибелунглардан њч алу. Хђзер, орышка инде Этцель њзе дђ катнаша башлагач, нибелунгларныћ џђлак булачагы кљн кебек ачык. Тик тљп йљкне ђле џаман да Кримхильда књтђреп бара: Џуннар белђн Хаген аныћ кулына элђгђлђр. Ул њзенећ туган абыйсы Џуннарныћ башын кисђргђ боера; Хагенны исђ њз кулы белђн њтерђ. Ђмма король Дитрих Бернскийныћ дружиннигы Кримхильданы да џђлак итђ. Шулай итеп, бургунд-нибелунгларныћ барысы да џђлак була. Димђк, чын тарихта 437 елда булган конкрет вакыйгалар поэмада тулы џђм тљгђл чагылыш таба. Тик “Нибелунглар турындагы ќыр”ныћ тагын бер мљџим њзенчђлегенђ игътибар итми мљмкин тњгел: шул ук чор вакыйгаларына багышланган башка књп санлы ђсђрлђрдђ ахырда Атли-Атилла да џђлак була. Биредђ исђ ул, љзелеп яраткан хатыны Кримхильда, бердђнбер улы Ортлиб, кљрђштђше џђм абыйсы Бледель њтерелњ нђтиќђсендђ бетмђс кайгыга батса да, њзе исђн кала. Димђк, Этцель њзе дђ, џуннар иле дђ яшђвендђ дђвам итђ!

               

Бљек исемгђ ябышып...

           

Еразия халыкларыныћ матди џђм мђдђни тарихында Атилланыћ шљџрђтле
            урын билђгђнен хђзер инде књплђр белђ. Югыйсђ, аныћ исеме мећ ярым
            ел буена књћеллђрдђ сакланмаган булыр иде. Ђнђ шул хакыйкатьне яхшы аћлаган немец язучысы Феликс Дан шушы исемдђ—“Атилла” дигђн роман яза. Китапка бирелгђн аннотациядђ ђйтелгђнчђ, автор халыкларныћ бљек књчеше чорындагы конкрет тарих вакыйгаларын яхшы белеп яза. Ђсђрдђ сњз барыннан да элек џуннарныћ Европаны яулап алуы џђм шул яулап алучыларга каршы кљчле кљрђш турында бара. Беренче карашка, романныћ хронологик рамкалары шактый тар: анда сњз нигездђ Атилла гомеренећ соћгы елы хакында гына бара. Шулай да ђсђрдђ џуннар тарихына, аларныћ Кљнбатыш Европа халыклары тормышында уйнаган роленђ, гот џђм џун кабилђлђренећ мифологиясенђ џђм кљндђлек тормышына, хуќалык эшлђренђ хас њзенчђлеклђр ярыйсы ук кић чагылыш таба. Тик ђсђргђ гомуми бђя биргђндђ, мђсьђлђгђ бик сак килергђ џђм ифрат та мљџим ике факторны истђ тотарга кирђк. Беренчедђн, џуннар џђм готлар арасындагы ќитди каршылыкларны џђм шулар белђн бђйле кайбер конкрет фактларны автор яхшы гына белсђ дђ, аныћ тљп концепциясе, роман сюжетыныћ нигезендђ яткан идеясе њтђ дђ каршылыклы. Язучыныћ тљп максаты—гот-герман вђкиллђрен књклђргђ чљеп мактау, ђ џуннарны, аларныћ юлбашчысы Атилланы мљмкин кадђр хурлау, фаш итњ, юкка чыгару. Ф. Дан—мђгълњм европоцентризмныћ ортодоксаль вђкиле. Аныћ субъектив карашы романыныћ беренче битлђреннђн њк књзгђ ташлана. Тарихи дљреслеккђ каршы торган идея баштан ук ђсђрнећ абруен тљшерђ, авторныћ обеъктивлыгында тирђн шик уята. Романда кић чагылыш тапкан тупас бер фактик хатага да игътибар итмичђ мљмкин тњгел. Автор њзенећ кемнђр турында язарга тиешлеген рђтлђп белми: Џуннарны ул монгол кабилђлђре дип атый. Књрђсећ, ул XIII гасырныћ беренче яртысында ярты Европаны айкап чыккан монгол-татар халыклары да, V гасырныћ урталарына таба Европа џун державасын тљзегђн џуннар да бер њк халыклар булган дип уйлый. Батый хан гаскђрлђренећ дђ, Атилла урдасыныћ да тљп љлешен тљрки-татар кабилђлђре тђшкил иткђнлеге шиксез, ђлбђттђ. Ђмма шуныћ белђн бергђ џуннарныћ монгол булмавы да књптђн ачыкланган факт бит. Икенчедђн, бер кабилђне мактап, икенчесен мљмкин кадђр хурлау шулай ук язучыны дљреслектђн нык кына ераклаштыра. Хђлбуки, язучы, телиме ул моны юкмы, џуннарныћ римлелђрдђн љстен торуын адым саен конкрет фактлар белђн раслап бара. Романныћ тљп вакыйгалары нигездђ берничђ тарихи шђхес: король Визигаст, аныћ кызы Ильдихо, соћгысыныћ яраткан егете, скирлар ханзадђсе (королевич) Даггар џђм Атилла тирђсенђ тупланган. Вакыйгалар барышында шулай ук Атилланыћ ђтисе Мундцук, уллары Дзенгизиц, Эрлак, Эллак, аксакал-кићђшчесе Хелхал, абыйсы Бледа џ. б. катнаша. Романныћ барлык вакыйгаларын бер тирђгђ туплаган тљп сюжет сызыгы—Ильдихо џђм Даггар мђхђббђте. Алар бер-берсен љзелеп яраталар. Ђмма тљрле тарихи вакыйгалар, язучы фикеренчђ—џуннарныћ юлбашчысы Атилланыћ баскынчылык сђясђте, џуннар алып барган туктаусыз сугышлар ђлеге саф мђхђббђткђ киртђ булып торалар. Даггар, бигрђк тђ Ильдихо образларын сурђтлђгђндђ автор еш кына гот-скандинав риваять-легендаларына да, мифология мђгълњматларына да мљрђќђгать итђ. Мђсђлђн, анда герман кабилђлђренећ ић югары дђрђќђле алласы, Ќиџан белђн идарђ итњче Вотан, аныћ улы, сугыш алласы Циу, Вотанныћ хатыны, югары дђрђќђле алиџђ Фригга, мђхђббђт џђм никах алиџђсе Фрейа, Књк књкрђњ џђм ќир эшкђртњ алласы Донар, аныћ ђнисе—Ќир, тынычлык џђм килешњ алласы Форзете џ. б. турында њзенчђлекле мђгълњматлар китерелђ. Гот-герман кабилђлђре вђкиллђре, аеруча Ильдихо џђм Даггар ђлеге алла-алиџђлђргђ ихлас књћелдђн ышаналар, аларга тљрле њтенечлђр белђн мљрђќђгать итђлђр. Књрсђтелгђн алла-алиџђлђр, ђлбђттђ инде, гот-германнарга џђрвакыт ярдђмгђ килеп торалар.

            Шулай да биредђ безнећ тљп максат—романда џуннарны џђм аларныћ юлбашчысы Атилла образын ничек сурђтлђњне ачыклау. Объектив тарихтан нык кына ераклашып, язучы џуннарга џђм Атиллага тирђн нђфрђт белђн карый. Џђм моны ул яшерми генђ тњгел, бђлки, киресенчђ, кат-кат џђм ассызыклап ђйтеп бара. Џуннарга џђм Атиллага карата кулланылган бер њк яманлау, хурлау сњзлђрен романныћ башыннан ахырына кадђр туктаусыз кабатлау укучыда ризасызлык хисе, язучыныћ объективлыгына карата тирђн шик уята. Бу ќђџђттђн ќырчы-ханзадђ Даггарныћ зур књлђмле ярым-мифологик рухтагы ќыры аерым бер игътибарга лаек. Анда ђйтелгђнчђ, герман, дат, сакс, норвег, франк џ. б. кабилђлђрнећ барысы да Вотан алладан яки аныћ якын туганнарыннан “њрчеп киткђннђр”. Романда ђлеге арий кабилђлђренећ барысы да—Ќиџандагы ић югары дђрђќђле затлар, расалар дигђн фикер ярылып ята. Ђсђрдђ ул кат-кат тђкърарлана. Шуннан соћ инде Даггар “рђхђтлђнеп” џуннарныћ шђќђрђсен бђян итђргђ керешђ, башта ук “џуннарныћ килеп чыгышы турында коточкыч риваятьлђр йљри” дип ђйтеп њтђ. Кайчандыр готлар белђн танылган король идарђ иткђн. Ул финн кабилђлђреннђн бик књп хатыннарны ђсирлеккђ алган. Бу хатыннар, кљндђлек тормышта бик тђ ућган булып, шул ук вакытта тљрле ырым-сихерлђргђ дђ оста булганнар: алар мал-туар харап итњ, иген кырларын яндыру, бозлы яћгыр “чакыру”, кыю сугышчыларны акылдан шаштыру кебек гамђллђр кылганнар. Нђтиќђдђ, гот ќирлђрендђ коточкыч фаќигалђр башланган. Гот ир-егетлђре ђлеге финн хатыннарын њз ќирлђреннђн ерак тљньякка, кеше яшђми торган ќирлђргђ куганнар. Ђмма ђлеге тљньякта бик килбђтсез, явыз рухлар гомер кичерђ икђн. Алар њзлђренећ иксез-чиксез далаларыннан, тљпсез баткак-сазлыкларыннан, тау-таш араларыннан чыгып, ђлеге сихерче финн хатыннары белђн кавышканнар. Ђнђ шундый йљзлђрчђ-мећнђрчђ никахлардан џун кабилђлђре барлыкка килгђн, имеш. Тора-бара аларныћ саны берничђ йљз мећгђ ќиткђн. Тышкы кыяфђтлђре белђн џуннар бик ямьсез булсалар да, алар искиткеч кыю, батыр, куркусыз џђм оста яугирлђр булганнар. Европа халыкларыныћ бђхетсезлеге, фаќигасе ђнђ шул џуннардан килђ дђ инде,—дип тђмамлый њзенећ ќыруын Даггар. Бу риваятьнећ беренче версиясе Иорданныћ мђгълњм китабында китерелђ. Риваятьтђге “Ќиџанда Европа халыкларыннан да мђдђниятлерђк халыклар юк”, дигђн фикер европа­центризм галимнђре књћеленђ бик тђ хуш килђ. Џуннарныћ килеп чыгышы явыз кљчлђр, ќен-шайтаннар белђн бђйлђнгђн дигђн ђлеге риваять нык кына популярлашып китђ.

            Ф. Дан романы баштан ахырга кадђр џун халкына џђм Атиллага тирђн нђфрђт белђн сугарылган, дидек. Нђкъ ђнђ шућа књрђ романны укуы шактый авыр. Чљнки анда бит саен нђфрђт, ялган, яла ягу, явызлык мотивлары. Ђ бит конкрет тарих вакыйгаларыннан, скандинав сагаларыннан џђм герман эпосы ђсђрлђреннђн билгеле булганча, Европа халыклары Атилланы тик тискђре яктан гына бђялђгђн дип булмый. Хђтта џич тђ телђмђсђ дђ, моны Ф. Дан да танырга мђќбњр. Романныћ кайбер эпизодлары нђкъ ђнђ шул хакта сљйли. Ђйтик, язучы Атилланыћ гомер буена бер тамчы аракы, хђтта шђраб та капмыйча, џђрвакыт агач савыттан тик салкын чишмђ суын гына эчеп торуы турында кат-кат ђйтеп њтђ. Аныћ хђрби таланты, шђхси ихтыяр кљче, гаделлеге хакында да ђсђрдђ махсус искђртелђ. Автор Максимин исеменнђн Атилла турында тњбђндђге сњзлђрне ђйттерђ: “Тарихтан билгеле тулганча, ђлегђ кадђр бер генђ зат та, хђтта Александр Македонский белђн бљек Юлий Цезарь да, шулкадђр кыска вакыт эчендђ мондый зур нђтиќђлђргђ ирешђ алмаган иде”. Димђк, язучы Атилланыћ хђрби џђм оештыру талантын Искђндђр Зљлкарнђйн белђн Юлий Цезарьдђн љстен куя. Џђм бу хђл Атилланыћ хђрби талантында гына тњгел, хан урдасыныћ кљндђлек тормышында да ачыктан-ачык књренеп тора. Бу ќђџђттђн романныћ тњбђндђге књренешлђре игътибарга лаек. Џуннарга ђсирлеккђ тљшеп, Атилла кулына элђккђн грек сђњдђгђре Гелиос њзенећ џуннар урдасындагы тормышы турында Прискка—Византиянећ Атиллага илчелеге ђгъзасына тђфсиллђп сљйли. Џуннар кулына тоткынлыкка элђккђн кеше аларныћ яуларында катнаша алган. Аћа шул сугыш вакытында кулына тљшергђн байлыкныћ бер љлешен тњлђп, тулы азатлыкка ирешњ мљмкинлеге дђ бирелгђн. Бер сугыштан соћ ђлеге грек, яуда алынган алтын хисабына азатлыкка ирешђ. Ягъни ул хђзер ни телђсђ, шуны эшли ала: телђсђ, џун илендђ кала; телђми икђн, њзенећ туган иленђ кайтып китђ. Талантлы кеше буларак, ул Атилла алдында зур дђрђќђ яулап ала: хан хђтта аны њз љенђ кунакка да чакырып тора икђн. Гелиос њз иленђ кайтудан баш тартып, џуннар илендђ яшђп кала џђм моћа џич тђ њкенми. “Џуннар књп сугышлар алып баралар дисђћ, Византия дђ бу яктан џич тђ ким тњгел бит,—ди ул.—Аерма тик шунда гына: Византиянећ ялкау, талантсыз яу башлыклары бик књп очракларда ќићелђлђр, мећнђрчђ гаскђр бер дђ юкка яу кырында ятып кала. Ђ инде Атилла яуларына килсђк, ул џђрбер сугышта ќићеп чыга”. Димђк, џђрбер гади гаскђри кулына да џђр орыштан соћ шактый байлык элђгђ. Ђйтелгђннђр хђрби сугыш вакытларына гына тњгел, тыныч тормыш чорына да карый. Анда, Византиядђ ясак ќыючы дђњлђт чиновниклары бертуктаусыз гади халыкны кыерсытып, ќђберлђп, талап торалар; гади кешелђр Византиядђ тђмам хђерче хђлендђ калган. Византия белђн чагыштырганда, биредђге, џун урдасындагы тормыш—оќмах. Византиядђ гади кеше беркайчан да њзенећ язмышына кагылган мђсьђлђлђр буенча гадел хљкем чыгартуга ирешђ алмаячак. Анда вљќдан, хакыйкать, гаделлек кебек тљшенчђлђр гомумђн онытылган, књптђн юкка чыккан. Берђр гадел карар кабул итњгђ ирешњ љчен, шул суд биналарындагы привратниктан башлап, ић югары дђрђќђдђге судьяга кадђр—уннарча, йљзлђрчђ чиновникларга књп итеп ришвђт бирергђ кирђк. Ђле алай иткђндђ дђ кешенећ гадел карарга ирешње икеле. Ђ биредђ, џун илендђ барысы да бик ќићел хђл ителђ. Беренчедђн, џуннарда, Византиядђн аермалы буларак, ић бай кешедђ дђ йљгерек ат белђн сугыш коралыннан башка берни дђ юк. Дљресрђге—џуннарныћ ић бай кешесенђ дђ башка бернђрсђнећ дђ кирђге юк. Ђ инде сњз Византия чиновниклары турында барса, андыйлар биредђ—џун илендђ гомумђн була алмый. Бу ќђџђттђн Гелиос мондый бер хђл турында да сљйлђп њтђ: књптђн тњгел сармат кенђзлђреннђн берђњ ярлы гына бер џунныћ таен урлап китђ. Бер сђгатьтђн соћ инде ул—ђлеге кенђз ќђзага тартыла, аны аяк-кулларыннан агач тђрегђ кадаклап куялар. Биредђ, џун илендђ исђ тик бер генђ кешенећ минем мал-байлыгымны, хђтта хатынымны да тартып алырга кодрђтеннђн килђ. Ђмма ул зат њзенђ тугрылыклы кешелђргђ бармагы белђн дђ кагылмаячак. Башкаларга да моны рљхсђт итмђячђк. Минемчђ, мећ чиновникныћ даими ќђзасына дучар булып торганчы, бер гадел хљкемдарга тугрылыклы булып калу мећ тапкыр артыграк. “Шућа књрђ мин Афины шђџђрендђ сђњдђгђр булганчы, Атилла кул астында яшђњ хђерлерђк дигђн карарга килдем”,—дип бетерђ њзенећ сњзен грек Гелиос. Китерелгђн љзек шул яктан аерым бер мђгънђгђ ия. Ђлеге сњзлђрне язучы њз илен яраткан џун авызыннан тњгел, ђ бђлки элеккеге ђсир, грек сђњдђгђре Гелиос исеменнђн ђйттерђ. Џђм бу хакта кем элђкте шул тњгел, ђ тарихта мђгълњм объектив галим џђм язучы Приск сљйли.

            Романныћ идея эчтђлеген џђм Атилланыћ эшчђнлегенђ хас њзенчђлеклђрне ачыклау љчен, тагын берничђ књренешкђ тукталып њтђргђ кирђк. Бу ќђџђттђн Атилланыћ могќизалы тљше зур ђџђмияткђ ия. Тљшендђ ул џун пантеоныныћ баш алласы, сугышлар џђм њч алу алласы Пуруны књрђ. Ђнђ шул тљш ханныћ килђчђген билгели. Атилланыћ тљшендђ Пуру-алла Европаныћ тљрле халыклары турында мљџим мђгълњматлар китерђ. Бигрђк тђ Византия, Рим џђм римлелђр хакында. Биредђ шул Пуру-алла сњзлђреннђн аерым љзеклђр китерњ кызыклы булыр: “Ђгђр син минем сњземне тыћлар булсаћ, уян, Атилла!—ди ул.—Римнећ мећ еллар буена ќыелып килгђн коточкыч ђхлаксызлыгы њч алуны талђп итђ. Мин—њч алу алласы. Телисећме минем кылычым булырга? Ризамы? Ђгђр риза булсаћ, њзећнећ йомшаклыгыћнан, мђрхђмђтлелегећнђн ваз кич! Барлык хислђрећнђн арын! Минем кулымдагы кылыч кебек бул! Минем ихтыярыма гына буйсын!..” Атилланыћ бераз куркып калуын књреп, Пуру-алла аћа њзенећ ќићелњ белмђс кылычыныћ кайда икђнлеген ђйтђ. Ђнђ шул легенда-тљштђ ђйтелгђнчђ, Атилла Европа халыклары мифологиясендђ џђм эпосында Алла кылычына ия була џђм њзе “Алла камчысы” дигђн исем ала. Китерелгђн љзеклђр нигезендђ шундый бер нђтиќђ ясарга мљмкин: Рим империясе мећ елдан артык колбилђњчелектђ гомер кичерђ, яу кырларында ђсир булганнарныћ барысын да колларга ђверелдереп, рђхимсез рђвештђ аларныћ хезмђтеннђн бушлай файдалана, аларны арзан бђягђ башка иллђрдђн сатып алып, коллар белђн даими сђњдђ итђ. Римдђ ачлыктан, ялангачлыктан, даими авыр хезмђттђн интеккђн колларныћ байтагы—Ќаек, Тњбђн Идел, Тын (Дон) буйларыннан башлап, Кара дићгез, Дунай буйларына кадђр ќђелеп яткан дала-кырларда, урман-тау итђклђрендђ гомер итњче књчмђ кабилђлђрдђн була. Пуру-алладан алынган тылсымлы кылыч ярдђмендђ Атилла Европада колбилђњчелеккђ чик куярга, шул явызлыкныћ мећ еллык њзђге булган Рим империясен тар-мар итђргђ тиеш була. Атиллага нинди генђ мљнђсђбђттђ булса да, язучы Ф. Дан аныћ тљп миссиясен танырга мђќбњр: Атилла бу дљньяга Европа иллђрен колбилђњчелектђн азат итњ љчен ќибђрелгђн! Пуру-алла кылычы ярдђмендђ ул бу бурычны нигездђ башкарып чыга. Дљрес, изге Рим империясенећ акрынлап таркалуын џђм тора-бара тђмам юкка чыгуын тик Атилла эшчђнлеге, аныћ яулары белђн генђ бђйлђп карау тарихи объективлыкка бљтенлђй њк туры килеп бетмђс иде. Атилла чорында—V гасырныћ урталарына таба адђм балалары љчен коточкыч тормыш шартлары тудырган колбилђњчелек Кешелек тарихыныћ инде узган чоры иде. Изге Рим империясенећ њзендђ дђ моны бик књптђн аћлаганнар иде. Рим империясенећ эчтђн череп таркала башлавы инде безнећ эраныћ I—II гасырларында ук ачык сизелђ. Атилла џђм аныћ яулары, ул тљзегђн Европа џун державасы ђнђ шул тарихи процессны тизлђтњдђ, ахыр чиктђ аћа нокта куюда хђлиткеч роль уйный.

Атилла тормышын џђм аныћ хђрби эшчђнлеген яктырткан џђрбер фольклор ђсђренећ яки ђдђби романныћ џђркайсы тљп игътибарны хан тормышындагы аеруча мљџим мизгеллђргђ яки вакыйгаларга юнђлтђ. Шундыйларныћ берсе—ханныћ њлеме. Тарихтан билгеле булганча, Атилла чыннан да ниндидер серле шартларда њлђ. Бу фаќиганећ чын сђбђбе ђлегђ кадђр тљгђл ачыкланмаган. Бђлки, нђкъ ђнђ шућа књрђдер, ђлеге фаќига белђн бђйле вакыйгаларны тљрлечђ, дљресен ђйткђндђ—ничек телђсђћ шулай яктыртырга мљмкин. Ф. Дан бу “мљмкинлектђн” бик кић џђм, ђйтергђ кирђк, шактый оста файдалана. Башта язучы Атилланыћ њлеме нидђн буласын берничђ тапкыр сњз ућаеннан гына искђртеп њтђ. Юраучылар, мђсђлђн, ханны тњбђндђгечђ кисђтђлђр: “Сине, Атилла, бернђрсђ дђ: металл да, таш та, агач та, пычак та, кыска сљћге дђ, ук та, айбалта да, чукмар да яралый алмый. Син њзећнећ йокы бњлмђћдђ, искиткеч гњзђл хатынныћ назлы кочагында њлђчђксећ”,—дилђр. Бу юрауга хан ђллђ ни борчылмый. Ђлеге фаќигане алдан кисђткђн икенче хђл: хан гомере буена сары чђчле сылу кыз—гот-герман кызы турында хыяллана. Роман вакыйгалары дђвамында ул кыз—шаџзадђ-королевич Даггарныћ сљйгђне, король Визигастныћ кызы Ильдихо булып чыга. Королевич Даггар да король Визигаст та Ильдихоны Атиллага кияњгђ бирњгђ кискен каршы чыгалар. (Язучы ђйтњенчђ, ђлеге кыз—хан Атилланыћ ике йљз дђ беренче хатыны булырга тиеш икђн!) Ильдихо њзе дђ џич тђ беркатлы кыз тњгел, ул—кыю, њзсњзле, искиткеч чибђр, ярыйсы ук кљчле; романда ул—халык эпосында еш очрый торган пђџлеван кыз сыйфатында сурђтлђнђ. Моны Атилла кызны беренче књрњдђ њк сизђ џђм гомере буена беркайчан да, беркем алдында да куркуга тљшмђгђн хан каушап кала. Чынлыкта мондый хђллђр булганмы-юкмы, моны хђзер беркем дђ ђйтђ алмый. Тик язучы Ф. Данга Атилланы ђнђ шулай сурђтлђњ кирђк: аныћ тљп максаты—Атилланыћ эпик образын мљмкин кадђр тњбђнђйтњ. Табигый, романда да хикђялђњ нђкъ ђнђ шул рухта алып барыла. Атилла њзенећ ић якын кићђшчесе Хелхал картка болай ђйтђ: “Син белђсећ, менђ мин инде кырык алты ел дђвамында судан башка берни эчкђнем юк... Бњген йокы бњлмђсенђ Аквилейдђн алынган зур алтын кувшинга ић кљчле шђраб коеп куй!”—ди. Ильдихо Атилладан ничек булса да котылып калу турында уйлый. Ђмма корал тапмый. Тик аћа ярдђмгђ хан њзе килђ. Йокы бњлмђсенђ кергђч тђ ул ђлеге алтын кувшиндагы шђрабны тљбенђчђ эчеп бетерђ. Кырык алты ел буена бер тамчы шђраб капмаган хан, ђлбђттђ, исерђ. Биредђ романга тагы бер мђгълњм эпик мотив килеп керђ: эпик каџарманнарныћ кайберсе, эчеп-исереп, зур бђлагђ дучар була (мђсђлђн: Алпамыш)... Форсаттан файдаланып, Ильдихо Атилланы њзенећ озын чђче белђн буып њтерђ. Ђ инде хатын-кыз кулыннан џђлак булу џђр ќђмгыятьтђ, бигрђк тђ борынгы џуннарда, ђйтеп бетергесез зур хурлык дип саналган. Шул рђвешчђ, тарихтан билгеле књренешлђрне тљрлечђ њзгђртеп, еш кына—фальсификациялђп, Ф. Дан њзенећ шикле максатына ирешђ: ул бљек яугир-полководец Атилладан “њч ала”. Тик бер нђрсђне џич тђ онытырга ярамый; Атилла—Европа тарихында, анда яшђњче халыкларныћ мифологиясендђ џђм эпосында атаклы каџарман. Немец халкыныћ алдарак књзђтелгђн “Нибелунглар турында ќыр”ында бу аеруча ачык књренђ. Ничек кенђ тырышсаћ да, бљек хан Атиллага нисбђтле карашларны тљптђн њзгђртеп булмый. Чљнки аныћ образы Ф. Данга кадђр “Вельсунглар турында сага”, “Љлкђн Эдда”, “Нибелунглар турында ќыр” кебек классик ђсђрлђрдђ тљрле яклап, кирђк дђрђќђдђ кић џђм тирђн яктыртылган иде инде. Европа халыклары аны шулай дип кабул итђ дђ! Аны берничек тђ шул югарылыктан тљшереп булмый. Бђлки нђкъ ђнђ шућа књрђдер ул, язучыныћ ничек сурђтлђвенђ карамастан, ђлеге романда да гаять югары дђрђќђдђ торган, чын мђгънђсендђге эпик-мифологик каџарман булып кала бирђ.

       

Атилла турында соћгы сњз

           

Књп санлы тарихи романнар авторы Мљсђгыйт Хђбибуллинныћ ике китаптан торган, беренче тапкыр 1998—1999 елларда “Мирас” журналында басылып чыккан тарихи романы шулай ук “Атилла” дип кенђ атала. Атиллага багышланган башка књп кенђ ђсђрлђрдђн аермалы буларак, ђлеге романда Атилланыћ тормышы, аныћ ата-бабаларыннан башлап њлеменђ кадђр шактый тђфсилле сурђтлђнђ. Романда њзђк урынны, ђлбђттђ, Атилла образы алып тора. Ђсђрнећ беренче бњлеклђреннђн ук авторныћ тљп игътибары Европа халыклары књћеленђ гаять тђ њзенчђлекле, катлаулы, каршылыклы џђм кырыс шђхес буларак кереп калган Атилланыћ холкына, ђхлакый сыйфатларына, њз-њзен тотышына юнђлтелђ. Шушы ућайдан язучы Приск Панияле язмаларында, Ф. Дан романында џ. б. кайбер китапларда чагылыш тапкан Тђћре кылычына да туктала. Бу ќђџђттђн М. Хђбибуллин Угыз ханнан калган џђм Евразиядђ кић таралган Тђћре кылычы турындагы мђгълњмат легенданы китерђ: “Кљннђрдђн бер кљнне Угыз ханныћ кљтњчесе сазлыкта утлаган таналары арасында аягы яраланган хайванны књрђ. Књрђ дђ кан эзе буйлап сазлыкка юнђлђ. Бакты исђ, сазлыкта угы књккђ карап торган кылычны књрђ. Књрђ дђ аны кљч-хђл белђн тартып чыгара џђм Угыз ханга кайтарып бирђ. Угыз хан кылычны кулга алуы була, књктђн Тђћре тавышы килђ: “Угыз хан, бу кылычны сића Тђћрећ ќибђрђ. Бу кылыч синећ кулыћда булганда сине беркайчан да, беркем дђ ќићђ алмас. Ошбу кылыч кем кулына керсђ дђ, кылыч иясе хан булыр”. Шул рђвешчђ, тљрки-татар дљньясында Тђћре кылычы атадан—балага, баладан—оныкка тапшырылып, кљч, куђт, батырлык, гадел хакимият символына ђверелђ. Џђм бу хђл џун-кыпчак далаларында мећ ярым ел буена дђвам итђ. Тђћре кылычын беренче тапкыр атасы Мђћгњк тђхеткђ књтђрелгђндђ књргђн сабый Атилла, њзалдына сљйлђнгђндђй: “Килер бер кљн, мин дђ Тђћре кылычын тагып яу чыгармын џђм Рим легионерлары сатып вђ урлап алып киткђн канкардђшлђремне мђћгегђ азат итђрмен”,—дип кинђнђ. Романны укучы “сабый Атилла књћелендђ шундый тирђн сђяси мђгънђгђ ия фикерлђр тугандыр” дип раслауга ышанмаячак, билгеле. Биредђ язучы њзенећ тљп идеясе белђн мавыгыбрак киткђн. Ђмма шућа да карамастан, аныћ нияте изге. Ни љчен дигђндђ, Атилла шђхесенђ џђм аныћ яуларына карата Европа халыклары иќатында да, тарих фђнендђ дђ (бигрђк тђ совет историографиясендђ) капма-каршы карашлар яшђп килђ. Хђтта борынгы тљркилђр тарихы буенча књпсанлы ќитди хезмђтлђр язган Л. Н. Гумилев та џун яуларын тик тискђре књренеш дип кенђ бђяли. М. Хђбибуллин исђ моћа капма-каршы фикер уздыра џђм романныћ башыннан ахырына кадђр џун державаларыныћ хђрђкђтен, Атилланыћ колбилђњчелеккђ, тљрле халык вђкиллђрен коточкыч фаќигалђргђ дучар иткђн Рим империялђренђ каршы кљрђшен тарихи ућай књренеш дип бђяли џђм моны књпсанлы конкрет мисаллар белђн раслап бара. Колбилђњчелек белђн генђ череп баеган Рим империялђрен юкка чыгаруныћ зарурлыгы Европа галимнђренећ кайберсе тарафыннан да таныла... Ђнђ шундый мљџим идеягђ нигезлђнгђн романында татар язучысы Евразиянећ шул чорлардагы кић тарихи панорамасын књз алдына китерергђ омтыла. Романныћ беренче китабында Иделнећ тњбђнге агымы, Ќаек, Тын (Дон), Кара дићгез буйларында урнашкан Кљнчыгыш џун дђњлђтенећ Урта Азия, Иран-фарсы иллђре белђн бђйлђнешлђре турында шактый кић мђгълњмат бирелсђ, икенче китапта сњз књбрђк Европа џун дђњлђтенећ шул яктагы иллђр, бигрђк тђ Кљнбатыш Рим џђм Кљнчыгыш Рим-Византия империялђре белђн багланышлары турында бара. Тик шуны ђйтеп њтђргђ кирђк: кић тарихи панораманы књз алдына китерњ идеясе белђн мавыгып, автор ара-тирђ гади тарих сљйлђњгђ књчђ. Бигрђк тђ ерак Иранда џђм Византиядђ булган вакыйгалар хакында язганда. Мондый очракларда (ђ алар ђсђрдђ—байтак!) роман художество ђсђре булудан бигрђк, тарихи трактат формасын ала башлый.

            Ерак чорларда яшђгђн халыкларныћ кљндђлек тормышын књз алдына китерњ љчен, аларныћ ышануларын, йолаларын, гореф-гадђтлђрен яхшы белергђ кирђк. Язучы бу мђсьђлђгђ бик ќитди якын килђ џђм борынгы џуннарныћ тормыш-кљнкњрешенђ нисбђтле мљџим мђгълњматлар китерђ: иртђн торгач ук, тирмђдђн чыгып,  Кояшны сђламлђњ; вафат булган хан—хљкемдарларны ќирнђњ тђхет варисы кулына Тђћре кылычын биреп, аны хан дђрђќђсенђ књтђрњ џ. б. Биредђ без бер генђ ќитди йолага тукталып њтик. Сњз ике яшьнећ љйлђнеп, гаилђ коруы турында бара. М. Хђбибуллин язуынча, берђр кызга гашыйк булган егет елныћ билгеле бер вакытында уздырыла торган махсус бђйрђм-тантанада атка атланып качкан кызны куа китђ. Ђгђр ул кызны аткан ук очар ќирдђ куып ќитсђ, аћа љйлђнњ хокукы ала. Ягъни, њзенећ булачак хђлђл ќефетен, чынлыкта егет тњгел, кыз сайлый: ђлеге егеткђ кияњгђ чыгу дђрте булган кыз “ђллђни ашыкмый”; ђ инде ул никахка каршы булса, ничек тђ качып котылу ягын карый. Ђнђ шундый књренешлђрнећ берсен сурђтлђгђннђн соћ, язучы тњбђндђгечђ дђвам итђ: “Ул арада кызлар егетлђрне сайладылар да елга буена тљшеп, бер-берсенећ књзлђренђ карашып, битлђрен-биткђ куеп менделђр. Џђм китте атларга йљгђн кигерњ. Џђр кыз њзе сайлаган егет атына йљгђн кигерде џђм тезгенне ућ кулына бирде. Аннары кардђшлђре кызга ат китерделђр џђм ике яшь Сафура бикђ янына узды. Сафура бикђ гадђттђгечђ аларныћ чђчлђрен чђчкђ бђйлђде, димђк њз фатихасын бирде”. Язучы китергђн мђгълњматларга караганда, ђлеге фатиханы алганнан соћ, сарматларда егет белђн кыз икесе ике атта далага чыгып китђлђр џђм шунда, њз ќайларын њзлђре табып, бер атна яшилђр. “Бер атнадан соћ, хђзер инде ир-хатын йљзендђ љйлђнешкђннђр ыстанга кайталар џђм ил башы Сафура бикђдђн фатиха алып, яшьлђрне гаилђ алласы (алиџђсе булырга тиеш!—Ф. У.) Инђйгђ тапшыра”. Сњз V гасырда (ђ бђлки аннан да элегрђк) булган хђллђр турында бара. Димђк, бу чорда сарматларда (уйларга кирђк, аларга тугандаш халык џуннарда да—Ф. У.) матриархаль гореф-гадђтлђр дђ билгеле бер урын алып торган. Мђгълњм ки, Шђрекътђ хатын-кызлар культы элек-электђн зур роль уйнаган. Џђм бу—романнан ђле генђ китерелгђн књренешлђрдђ генђ чагылып калмый. Бу ќђџђттђн романныћ беренче китабында ќитди урын алып торган Сафура бикђ образы аерым бер игътибарга лаек. Ђсђрдђ ђйтелгђнчђ, Сармат-ханныћ ир баласы булмый. Икенче тљрле ђйткђндђ, ђсђргђ Борынгы Мисыр ташъязма истђлеклђрендђ, изге китаплардан Тђњратта џђм Коръђндђ, борынгы џђм урта гасырлар тљрки-татар эпосында кић таралган баласызлык бђласе мотивы килеп керђ. Њзенећ ир баласы булмагач, Сармат-хан яраткан кызы Сафураны фарсы шаџиншаџыннан килгђн Бђџрамга кияњгђ бирђ. Шулай итеп, романда Иран мифологиясенећ мђгълњм персонажы Бђџрам Гур билгеле бер урын ала... Ђмма Сафура яшьтђн њк Атилланыћ ђтисе Мђћгњк-ханны ярата. Џђм алар, шактый соћарып булса да, кавышалар. Ягъни, Сафура бикђ—кыю, њзсњзле, беркемнђн дђ курыкмый торган асыл зат. Бђџрамда кияњдђ булганда, ил, тђхет мђсьђлђлђрен Сафура бикђ њзенчђ џђм бик гадел хљкем итеп утыра. Биредђ дђ Борынгы Шђрекътђн килгђн ућай традиция дђвам итђ: халык џђм ил алдында ир хљкемдар белђн аныћ хатыны бер њк дђрђќђдђ торалар, ил белђн ир џђм хатын бергђлђп идарђ итђлђр. Романда бу хакта конкрет сњз дђ бар: Мђћгњк ханга “янђ шунысы ошады—тњр якка ике тђхет куелган иде, кайтышында хатыны утыра—Сафура ханбикђ”. Ђлеге сњзлђр Борынгы Хетт илендђге сарай тормышын хђтерлђтђ. Шундый ук гадђт башка иллђрдђ дђ булган. Моныћ ачык мисаллары итеп Борынгы Мисыр патшабикђлђре, мђшџњр Эхнатопныћ хатыны Нефертитине (б.э.к. XIV гасыр), Юлий Цезарьныћ џђм Антонийныћ хатыны, шђќђрђ башы Искђндђр Зљлкарнђйннђн килгђн Птолемейлар нђселеннђн соћгы патшабикђ Клеопатраны (б.э.к. I гасыр), урта гасырлар тарихына тукталсак, Казанныћ соћгы ханбикђсе Сљембикђне (1520—1557) књрсђтергђ мљмкин. М. Хђбибуллин романындагы Сафура бикђ дђ ђнђ шундый асыл затлардан. Тик бу бикђ хакында укыганда, бер шик тђ туа. Мђгълњм ки, Сафура—гарђп теленнђн кергђн исем. Аныћ бер мђгънђсе—џђр кешенећ игелекле эшлђрен язып баручы фђрештђ. V гасырда Кљньяктагы дала-кырларда гомер иткђн сармат-џуннарда гарђп теленнђн алынган исемнђр булдымы икђн?!

            Билгеле булганча, борынгы чорларда, шулай ук “дљнья буталган” II—V гасырларда (халыкларныћ бљек књчеше) тљрле иллђр тарихында аерым диннђр ќитди роль уйный. Ђйтик, III гасырда Якын Кљнчыгышта манихейлык дине барлыкка килеп, тора-бара ул Рим империясеннђн Кытайга кадђр тарала. Шул ук вакытта элегрђк барлыкка килгђн диннђрдђн тђћречелек тђ (б.э.к. IV—III мећъеллыклар), зђрдљштлек тђ (зороастризм, б.э.к. X—VI гасырлар), христианлык та (эралар чиге яки б.э.к. I гасыр) тљрле халыкларныћ кљндђлек тормышында ђџђмиятле роль уйнавын дђвам итђ. Кайдадыр бу диннђр арасында кискен каршылыклар барлыкка килсђ, икенче бер очракларда алар аралашып, укмашып, бер-берсенђ ярдђм итеп “яшилђр”.Шул чор тарихын гади халыкныћ кљндђлек тормышына турыдан-туры “катнашкан” ђлеге катлаулы идеологик процесслардан тыш књз алдына китереп булмый. Моны роман авторы да бик яхшы аћлый: тљрле халыкларда таралган диннђр, аларныћ тљп њзенчђлеклђре турында ул кићђеп, тђфсиллђп сљйли. Моны тискђре књренеш дип булмый, ђлбђттђ. Тик бер нђрсђне генђ онытырга ярамый: дин, аћа хас њзенчђлеклђр, аныћ тарихы—ифрат та катлаулы џђм каршылыклы фђлсђфи-мифологик категориялђр. Аларны яктыртуга бик тђ сак килњ талђп ителђ. Кайвакыт язучы бу хакта онытып ќибђрђ: романныћ беренче китабында ул утка табынучылар, Мђћгелек ут храмнары турында сљйли. Бу књренешлђрне манихейлык дине белђн бђйлђп, язучы болай ди: “Манилар (Мани динен тотучылар дип уйларга кирђк—Ф. У.) империя куђтенђ мђдхия укырга, аныћ нигезен ныгытырга, тђхеттђ утырган сасанидлар династиясен мактарга тиеш булалар. Нђкъ шул чорда храмнарда мђћге сњнмђс утлар яна башлый, утка табынучылар исђ руханилар йљзендђ дђњлђт белђн идарђ итђргђ керешђлђр”. Авторныћ бу сњзлђре белђн килешеп булмый, ђлбђттђ. Манихейлык динен тотучыларны автор утка табынучылар дип игълан итђ. Билгеле бер дђрђќђдђ утка табыну байтак диннђрдђ бар. Тик шунысы да тљгђл мђгълњм: утка табынучылар дип манихейлык тотучыларны тњгел, ђ бђлки зђрдљштлекне кабул итњчелђрне атыйлар. XIX йљз џђм XX йљз башы дин белгечлђре зђрдљштлектђ торучыларны утка табынучылар дип кенђ атаганнар. Манихейлыкныћ барлыкка килњ вакыты III гасырга карап, ярым-мифологик рухани Мани (216—277 еллар) исеме белђн генђ бђйлђнгђн булса, утка табынучыларныћ џђм беренче Мђћгелек ут храмнарыныћ пђйда булуы б.э.к. X—VI гасырларга карый џђм Зђрдљшт-пђйгамбђр (Зоростр, Заратуштра) исеме белђн бђйлђнгђн.

            Тик шулай да язучы џуннарныћ асыл максатын беркайчан да онытмый: Атилланыћ џђм џун гаскђренећ тљп бурычы—нигездђ “варвар”лардан ќыелган колларны, шул ук далаларда яшђњче ярым књчмђ халыкларныћ бђхетсез улларын ничек кенђ булса да ђнђ шул коточкыч язмыштан коткару. Бу хакта ђсђрдђ кат-кат ђйтелђ; еш кына конкрет књренешлђр, канлы орыш-сугышлар да шул фикерне раслый. Мисал рђвешендђ тњбђндђге сњзлђрне китерергђ мљмкин: “Соћгы елларда тоташ коллар базарына ђйлђнгђн Ольвия каласы Атилла яубаш юлында аркылы ята иде”. Ђнђ шул шђџђрдђге колларны азат итњне џђм рим легионнары белђн сугышны язучы киеренке, кырыс књренешлђр ярдђмендђ сурђтли. Шушы ућайдан џун дђњлђте хљкемдарларыныћ, шул исђптђн Атилланыћ да, колбилђњчелеккђ мљнђсђбђте турында да ђйтеп њтђргђ кирђк. Ольвия шђџђрен яулап алгач, Атилла кулына бик књп ђсирлђр элђгђ. Хан алдында “аларныћ язмышын ничек хђл итђргђ?”—дигђн сорау калкып чыга. Хилхђй атакай: “Син аларны иреккђ ќибђр”,—ди. Тик бу кићђш аћа башта ошамый. “Лђкин бераздан соћгы улына атакайдан исем куштырганда аћардан балага ђйткђн сњзлђрне њзенђ алып: “Кеше явызлык кылыр љчен дљньяга килми, олан”,—дип балага дђшњен ишеткђч, уйга калды. Џђм инде хђзер ђсирлђргђ чынлап та ирек бирергђ дигђн фикергђ килде. Тик менђ белми иде: ышанырлармы моћа варварлардан њлем кљткђн легионерлар. Чљнки алар њзлђре хуќасыннан качкан џђр колны ќђзага тарткан кешелђр иде”. Язучыныћ бу сњзлђре тарихи чынбарлыкка никадђр туры килђ? Чыннан да булганмы шундый хђллђр? Бу сорауга тљгђл ќавап бирње ќићел тњгел. Кайбер фаразлаулар белђн чиклђнергђ туры килђ. Алдарак књзђтелгђн, тулысынча европоцентризм рухында язылган Ф. Дан романында да шућа якын фикерлђр бар. Џђм аларны, инде ђйткђнебезчђ, џуннарда тоткынлыкта булган грек Гелиос ђйтђ. Џун дђњлђте џђм шул дђњлђтнећ башында торган Атилла хакында шактый бай мђгълњмат тупланган “Нибелунглар турында ќыр”да џуннардагы колбилђњчелек яки коллар белђн сђњдђ итњ турында шулай ук бер сњз дђ юк. Димђк, М. Хђбибуллин романыннан ђле генђ китерелгђн сњзлђр дђ тарихи чынбарлыктан ерак булмаса кирђк.

            Тарихи чыганакларда џђм тљрле ђдђби ђсђрлђрдђ Атилланыћ абыйсы Билђњ (тарихи чыганакларныћ кайберсендђ—Бледа; “Нибелунглар турында ќыр”да—Бледель; Ђ. Мљхђммђди хезмђтлђрендђ—Белит) белђн мљнђсђбђтлђре тљрлечђ сурђтлђнђ. М. Хђбибуллин романында бу хакта тњбђндђге мђгълњматлар китерелђ, “Џун аксакаллары џђммђсе дђ Атилланыћ башкаласына ќыелалар џђм џуннар ханы итеп агалы-энеле Атилла белђн Билђњне сайлыйлар. Тик Тђћре кылычы Билђњ угланга тапшырыла, гђрчђ ике туганга да хан титулы бирелсђ дђ”. Ђлеге хђл кыю, кырыс, њзсњзле Атилланыћ ачуын китерђ. Џђм бу аћлашыла да: яубаш буларак кылган эшлђре ягыннан, кићрђк алганда, гомумђн шђхес буларак Атилла њзенећ абыйсы Билђњдђн књп љстен тора. Димђк, Тђћре кылычы да аныћ кулында булырга тиеш. Тик Атилла абыйсын ђлеге кылычны њзенђ алу љчен генђ њтерми. Ул Билђњ ханныћ хыянђт юлына басуын, колбилђњче римлелђр белђн тљрле килешњлђр тљзеп, “ант эчњен” ачыклый. Атилла хан шул дђрђќђгђ ќиткђн хыянђтне кичерђ алмый: Тђћре кылычы да, бернђрсђ белђн чиклђнмђгђн хакимият тђ хђзер тулысынча аныћ кулына књчђ. Табигый, роман вакыйгаларыныћ барышы да хђзер тик Атилла ихтыярында гына кала.

            Романныћ искеткеч бай, њзенчђлекле, катлаулы џђм шактый каршылыклы эчтђлеген џђм сђнгатьчђ њзенчђлеклђрен зур булмаган бер књзђтњдђ тулысынча ићлђп булмый, ђлбђттђ. Шулай да аныћ ић ђџђмиятле сыйфатлары турында махсус ђйтеп њтђргђ кирђк. Барыннан да элек, язучы М. Хђбибуллин њзалдына бик тђ катлаулы бурыч куйган: бу—моннан мећ ярым ел элек яшђп, Кешелек тарихында ифрат зур роль уйнаган атаклы шђхеснећ гаилђ тормышын, кылган ќитди тарихи гамђллђрен хђзерге заман укучысына ќиткерњ. Тик сњз бер тарихи шђхес турында гына тњгел, ђ бђлки безнећ борынгы ата-бабаларыбыз булган џун-сарматларныћ гомуми тарихта тоткан урынын, аларныћ хђрби яуларын, бер яктан икенче якларга књченеп йљрњлђрен, хуќалык-икътисадларына, кљндђлек тормыш-кљнкњрешлђренђ, дини-мифологик карашларына, гореф-гадђтлђренђ, аларныћ этнографиясенђ (љй-тирмђ, кием-салым, савыт-саба, аш-су џ. б.) хас њзенчђлеклђрен ачыклау џђм алар хакында да џђркемгђ аћлаешлы телдђ сљйлђп бирњ турында бара. Бу яктан ђсђрдђ аеруча ућышлы сурђтлђнгђн тњбђндђге моментларны билгелђп њтђргђ мљмкин: кљндђлек тормышта џђм тљрле орыш-сугышларда хатын-кызларныћ роле; џун-сарматларныћ бик тђ њзенчђлекле никах туе йолалары; мђет, бигрђк тђ ил башын, хан-хљкемдарны ќирлђњ џ. б. Књрсђтелгђн џђм башка шундый мђсьђлђлђрне ачыклау љчен, язучы бихисап тарихи чыганакларны љйрђнеп чыккан. Аларныћ барысы белђн дђ ул изге ният белђн танышкан. Ђнђ шул чыганакларга таянып, ул ђлегђ кадђр њтђ дђ каршылыклы књрсђтелеп килгђн Атилланы тулысынча ућай герой буларак сурђтлђњгђ ирешкђн. Язучыныћ џун-сарматларны сурђтлђвенђ карата да шул ук фикерне ђйтергђ мљмкин. Гомумђн алганда, язучы М. Хђбибуллин изге эшкђ алынган џђм аны, џичшиксез, ућышлы башкарып чыккан.

            Тик романныћ яћа басмасын ђзерлђгђндђ, аныћ кайбер моментларына аерым бер игътибар белђн якын килњ талђп ителђ. Ђйтик, тљрле диннђр џђм дини мђзџђблђр турында язганда, автор кайвакыт роман сюжетына катнашы булмаган идеологик кљрђш мђсьђлђлђре белђн кирђгеннђн артык мавыгып китђ. Ђсђрнећ ахырына якынайгач, ул башлангыч христианлык (первоначальное христианство) турында тђфсиллђп сљйли. Авторныћ Атилла тарихыннан шактый ерак торган бу мђсьђлђ белђн кирђгеннђн артык мавыгуын гафу итеп тђ булыр иде. Тик шунда ук ђлеге катлаулы проблеманыћ икенче—гаять тђ катлаулы ягы калкып чыга: автор тђћречелекне христианлыкка каршы куеп, соћгысыныћ кайбер кимчелеклђре турында кићђеп, ђйтергђ мљмкин, хђтта рђхђтлђнеп сљйли. Ђлеге каршылыклы мђсьђлђгђ болай якын килњ, бђлки, кемгђдер ошар да, кемнећдер књћеленђ хуш та килер. Тик мђсьђлђнећ икенче, ќитдирђк ягын да истђн чыгарып булмый. Фђндђ књптђн ачыкланганча, џђрбер дин, иудаизм, христанлык џђм ислам кебек дљньякњлђм диннђрне дђ кушып, халыкныћ бик борынгы мифологик карашлары нигезендђ барлыкка килђ џђм тљгђл бер идеологик система булып оеша. Тљрле халыкларныћ мифларын џђм мифологик системаларын тђнкыйть итеп булмаган кебек, аерым диннђрне дђ “фаш итеп” булмый. Џђм моныћ, бигрђк тђ XX гасыр ахыры—XXI гасыр башында џич тђ кирђге юк. Аерым диннђрнећ хосусый њзенчђлеклђрен, тарихын, халыкныћ кљндђлек тормышында тоткан урынын махсус љйрђнњ—књп тапкыр ђџђмиятлерђк, ќитдирђк, нђтиќђлерђк бурыч.

            Романда сњз моннан мећ ярым ел элек булган зур тарихи вакыйгалар турында бара, дидек. Алар укучыларга аћлаешлырак булсын љчен, автор романныћ башыннан ахырына кадђр бик књп тарихи хезмђтлђрдђн, тикшеренњлђрдђн, монографиялђрдђн алынган љзеклђр китереп бара. Аларныћ ђдђби-сђнгати хикђялђњгђ катнашы булмаса да, роман эчтђлеге љчен алар, тулаем алганда, артык тњгел. Тик бу њзенчђлекле алымга мљрђќђгать иткђндђ, мђсьђлђгђ бик сак килњ талђп ителђ. Беренчедђн, ђлеге саф фђнни љзеклђрнећ байтагы хронологик яки вакыйгалар барышы ягыннан роман эчтђлегенђ туры килми џђм ђсђрнећ сюжетын “бутый”, бљтенлђй икенче якка яисђ башка тарихи дђвергђ алып китђ. Икенчедђн, сайлап алынган љзеклђрнећ кайберсе теоретик яки фактик яктан дљрес тњгел. Романныћ XV бњлегендђ автор Л. Н. Гумилевныћ “Хунны в Китае” (М., 1974) хезмђтеннђн тњбђндђге љзекне китерђ, “Џун этногенезы бары тик кешелек тарихындагы этник чыгыш кына ул. Этногенезда башка хђллђрдђге кебек берлек књплек белђн шул чиккђ ќиткерелеп буталган ки, кисђк кенђ берсеннђн икенчесен аеру мљмкин тњгел. Бишенче гасырда џун этносы Ќир шарыныћ дњрт ќирендђ юкка чыга, кљнчыгышта, кљнбатышта, кљньякта џђм тљньякта”. Нинди дђ булса этносныћ тулысынча юкка чыгуы гомумђн мљмкин тњгел. Ул ниндидер књбрђк санлы џђм кљчле, “перспективалы” кабилђлђр џђм халыклар арасында “эреп”, яћа бер этносныћ яки этносларныћ барлыкка килеп, оешуында билгеле, ђ кайвакыт хђлиткеч роль уйнарга мљмкин. Шуныћ белђн бергђ скиф-џун-сармат кабилђлђре дђ књпсанлы тљрки халыкларныћ оешуында бик зур роль уйныйлар.

            Тулаем алганда, М. Хђбибуллинныћ “Атилла” романы—бњгенге татар тарихи ђдђбиятыныћ зур казанышы. Књрсђтеп њтелгђн аерым кимчелеклђрдђн арындырганда, ул тагын да камиллђшђ тљшђчђк.

* * *

           

            Књзђтелгђн материаллардан књренњенчђ, Атилла—Европа дђњлђтлђре џђм халыклары тарихында, џичшиксез, зур роль уйнаган тарихи шђхес. Аныћ исеме белђн бђйле риваять-легендаларныћ беренче њрнђклђре ђле ул исђн чакта ук иќат ителеп, тљрле халыклар књћеленђ тирђн њтеп керђ џђм шактый кић тарала. Ќићелњ дигђн нђрсђне белмђгђн легендар яугир тормышныћ ић киеренке мизгеллђрен чагылдырган ђлеге ђсђрлђр Европа халыклары књћелендђ-телендђ чарлана бара џђм берничђ гасыр буена яши. Атилла бу дљньядан китеп 5—6 гасыр узгач, ђлеге ђсђрлђр нигезендђ Европа, бигрђк тђ Скандинавия, Ирландия халыкларында чагыштырмача зур књлђмле сагалар, дастан-ќырулар барлыкка килђ. Аларныћ барысында да диярлек Атилла нигездђ ућай герой, ђ инде немец халкыныћ “Нибелунглар турында ќыр” дастанында талантлы, игелекле, гадел, бер сњз белђн ђйткђндђ—идеаль хљкемдар буларак сурђтлђнђ... Тагын 7—8 гасырдан соћ Атилла образы язма ђдђбият ђсђрлђренђ килеп керђ џђм анда шактый каршылыклы чагылыш таба. Индоевропеистика, европоцентризм идеялђренђ нигезлђнгђн Феликс Дан ђсђрендђ Атилла кире, тискђре герой буларак сурђтлђнсђ, татар язучысы М. Хђбибуллин романында ул ућай герой буларак гђњдђлђнђ.

            Татар халкыныћ тарихи њткђнен љйрђнњ яћа бер югарылыкка књтђрелгђн безнећ кљннђрдђ ата-бабаларыбыз арасында булган, тљрле халыклар язмышында тирђн эз калдырган зур шђхеслђр тормышы белђн кызыксыну да тирђнђя џђм кићђя бара. Ђнђ шундый шђхеслђр арасында беренче урында Атилла тора булса кирђк.

 

 

 

расстояние между опорами.
Hosted by uCoz